مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت کلامی 2008-8876 16 1 2025 06 05 واقعی ندانستن اختلاف‏نظرهای دینی و چالش معرفت‌شناختی اختلاف‏نظر 5002134 10.22034/kalami.2026.5002134 FA روح الله موحدی 0000-0002-3294-196X Journal Article 2025 10 23 Can adopting differing perspectives that question the genuineness of religious disagreements help resolve the skepticism arising from such disagreements without requiring us to confront their epistemological foundations? To address this question, this paper examines three perspectives that deny the genuineness of religious disagreements by offering unorthodox interpretations of religious beliefs: (1) Religious non-cognitivism, which argues that differences in religious beliefs reflect variations in attitudes or dispositions rather than genuine cognitive disagreements about factual matters; (2) Religious relativism, which rejects the notion of absolute truth in the religious domain, suggesting that truth claims are relative to specific cultural or individual contexts; and (3) Religious pluralism, which posits that seemingly contradictory religious beliefs can both be true, advocating for a pluralistic understanding of religious truth. The paper evaluates these three viewpoints in two steps, assessing both their reasonableness and their effectiveness in addressing the epistemological challenges posed by religious disagreement. It ultimately concludes that while adopting these perspectives may mitigate some of the epistemological difficulties associated with religious disagreements, the significant issues inherent in each prevent them from providing a comprehensive resolution to these challenges. آیا اتخاذ دیدگاه‎هایی که واقعی‎بودن اختلاف‎نظرهای دینی را زیرسؤال می‏برند، می‏تواند به حل شکاکیت ناشی از اختلاف‌نظر دینی کمک کرده و از بررسی بنیان‏های معرفتی این چالش بی‏نیازمان سازد؟ نوشتار حاضر در راستای پاسخ به این پرسش، به بررسی سه دیدگاهی پرداخته است که با ارائه تفاسیر غیرمعمول از ماهیت باورهای دینی، واقعی‏بودن اختلاف‎نظرهای دینی را انکار می‏کنند: (1) ناشناخت‏گرایی دینی که اختلاف باورهای دینی را از سنخ اختلاف در طرزتلقی‏ها می‏داند؛ (2) نسبی‏گرایی دینی که به انکار حقیقت مطلق در عرصه دین می‏پردازد؛ و (3) تکثرگرایی دینی که به امکان صدق همزمان باورهای به‎ظاهر متعارض ادیان قائل است. نوشتار به بررسی این سه دیدگاه و میزان موفقیت آن‎ها در غلبه بر چالش معرفت‏شناختی اختلاف‎نظر دینی، می‏پردازد و استدلال می‌کند که هرچند پذیرش آن‏ها می‌تواند برخی چالش‌های معرفت‌شناختی اختلاف‌نظر دینی را کاهش دهد، با توجه به مشکلات جدی‏ای که با آن مواجه‎اند، نمی‌تواند راه‌حلی کارآمد برای این چالش قلمداد شود.