مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت کلامی 2008-8876 16 2 2026 03 06 از تفاوت ظاهری تا همگرایی واقعی: بررسی تطبیقی دیدگاه‌های آیت‌الله جوادی و آیت‌الله مصباح درباره قلمرو دین 5002692 10.22034/kalami.2026.5002692 FA عیسی معلم دانشجوی دکتری - موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 0000-0002-2450-6482 صفدر الهی راد دانشیار - گروه کلام و فلسفه دین، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 0000-0002-9789-4535 Journal Article 2026 02 18 قلمرو دین در اندیشه متکلمان اسلامی، غیر اسلامی و فیلسوفان دین از دیرباز موضوعی مهم و قابل تأمل بوده است. در دوران معاصر، این موضوع تحت عناوینی همچون «نیاز انسان به دین»، «انتظارات بشر از دین»، «گستره شریعت» و «قلمرو دین» به طور گسترده مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. مسئله مرکزی در بحث قلمرو دین، تعریف دقیق دین و شناسایی ارکان و مؤلفه‌های آن است، همچنین تعیین میزان نفوذ و تأثیر دین در حوزه‌های مختلف زندگی فردی و اجتماعی انسان نیز مطرح می‌باشد. این مقاله با تمرکز بر تبیین دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی و مقایسه آن با دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی، به بررسی این موضوع می‌پردازد که برخلاف تصور رایج، این دو نگرش تفاوت ماهوی و جدی با یکدیگر ندارند و در واقع بسیار به یکدیگر نزدیک هستند. بر اساس تحلیل نگارنده، رویکرد جامع و یکپارچه به نظریات آیت‌الله جوادی موجب می‌شود تا اختلافات اولیه‌ای که بین این دو دیدگاه مشاهده می‌شود، تا حد قابل توجهی مرتفع گردد و دو دیدگاه در نهایت به همگرایی قابل توجهی دست یابند. روش تحقیق این مقاله، کتابخانه‌ای و تحلیلی است که از طریق بررسی منابع و متون مرتبط، ادعای مطرح شده را مورد ارزیابی قرار می‌دهد.