مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت کلامی 2008-8876 16 1 2025 06 05 تبیین مبانی هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، روش‌شناختی و الهیاتی جاحظ در «الرد على النصارى» به‌مثابة بستری تاریخی برای اسلامی‌سازی علوم 209 225 5003263 10.22034/kalami.2026.5003263 FA مجتبی نوری کوهبنانی دانشجوی دکتری - موسسه امام خمینی(ره) 0000-0001-5515-8620 Journal Article 2025 11 25 This research examines the historical and theoretical roots of the con- cept of “Islamization of the sciences” through a comprehensive analy- sis of the ontological, theological, epistemological, and methodological foundations of al-Jāḥiẓ in his polemical work *Al-Radd ‘alā al-Naṣārā* (The Refutation of the Christians). The aim of this study, conducted using a descriptive-analytical method, is to explain how al-Jāḥiẓ’s intel- lectual framework in theological debates with Christians can be consid- ered an indigenous historical model for the Islamization of the sciences in the contemporary era. The results show that al-Jāḥiẓ’s ontological foundations are based on absolute monotheism and divine transcen- dence (tanzīh), which stipulate that the order of the world (the subject of science) is a reflection of a single wise origin. His epistemological foundations emphasize the centrality of reason alongside revelation and a serious critique of blind imitation (taqlīd), thereby authorizing a fun- damental critique of rival scientific paradigms. Methodologically, he employs a hybrid approach (dialectical logic, historical induction, and sociological analysis) to produce and validate knowledge. This coherent intellectual structure is not merely a theological approach; rather, it re- flects an indigenous philosophy of science that provided the necessary intellectual groundwork for scientific development committed to Islam- ic principles. Finally, the article concludes that reviving this classical methodology can contribute to the theoretical and practical enrichment of the concept of the Islamization of the sciences in the present age. این پژوهش ریشه‌های تاریخی و نظری مفهوم «اسلامی‌سازی علوم» را با تحلیل جامع مبانی فکری هستی‌شناختی، الهیاتی، معرفت‌شناختی و اصول روش‌شناختی جاحظ در اثر جدلی‌اش «الرد على النصارى» بررسی می‌کند. هدف این مطالعه، که با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده، تبیین این است که چگونه چهارچوب فکری جاحظ در مناظرات کلامی با مسیحیان می‌تواند به‌مثابة یک الگوی تاریخی بومی برای اسلامی‌سازی علوم در دوران معاصر تلقی شود. نتایج نشان می‌دهد که مبانی هستی‌شناختی جاحظ بر توحید و تنزیه مطلق استوار است که حکم می‌کند نظم جهان (موضوع علم) انعکاس یک مبدأ حکیم واحد است. مبانی معرفت‌شناختی او نیز بر محوریت عقل در کنار وحی و نقد جدی تقلید کورکورانه تأکید دارد که مجوز نقد بنیادین پارادایم‌های علمی رقیب است. در بُعد روش‌شناختی، او از یک رویکرد تلفیقی (منطق دیالکتیکی، استقرای تاریخی و تحلیل جامعه‌شناختی) برای تولید و اثبات دانش بهره می‌برد. این ساختار فکری منسجم صرفاً یک رویکرد کلامی نیست؛ بلکه بازتاب‌دهندة یک فلسفة علم بومی است که پیش‌زمینه‌های فکری لازم را برای توسعة علمی متعهد به اصول اسلامی فراهم آوردند. در نهایت، مقاله نتیجه می‌گیرد که احیای این متدولوژی کلاسیک می‌تواند به غنای نظری و کاربردی مفهوم اسلامی‌سازی علوم در عصر حاضر کمک کند. https://kalami.nashriyat.ir/sites/kalami.nashriyat.ir/files/article-files/5003263-1785300740.pdf