مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت کلامی 2008-8876 16 1 2025 06 05 تحلیل عقلی آموزه نفی صفات در روایات بر اساس دلیل لزوم محدودیت 65 85 5003350 10.22034/kalami.2026.5003350 FA مرتضی خوش صحبت دکتری - کلام اسلامی، آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) 0009-0002-0531-5274 Journal Article 2025 12 04 The doctrine of “negation of attributes” (nafy al-ṣifāt) is one of the controversial discussions in attributive monotheism (tawḥīd ṣifātī), which emphasizes the negation of any external realization of attributes in the divine essence. In addition to its ontological dimension, it also has epistemological and semantic aspects. Although this doctrine has been accepted by many theologians and some early philosophers, today (due to the predominance of the philosophical theory of identity or ‘aynīyah) it is presented as an aberrant, rejected theory lacking rational support. However, the narrations of the Ahl al-Bayt (upon them be peace), while explicitly affirming the doctrine, provide the basis for various rational arguments for it by stating the impossible consequences of God having attributes, including the argument from the “necessity of limitation” (luzūm al-taḥaddud). Despite its special place in the narrations, this argument has rarely been treated systematically and independently. The main problem of this research is to explain and rationally analyze this entailment, drawing inspiration from the narrations. In this regard, using an analytical-rational method, four epistemological bases are examined and explained: “the inherent limitation of concepts,” “concepts as entailing limit,” “the impossibility of abstracting multiple concepts from an unlimited essence,” and “the impossibility of concepts conveying the unlimited reality.” The research findings show that based on these foundations, the entailment of attribute with the limitation of the divine essence can be rationally explained, thereby clarifying one of the arguments for the doctrine of the negation of attributes. آموزه «نفی صفات» اگرچه بیان‌گر اصلی هستی‌شناختی درباره صفات الهی است که هرگونه تحقق خارجی و وجودداشتن صفات را از ذات الهی نفی می‌کند؛ اما سویه‌هایی معرفت‌شناختی و معناشناختی را هم به‌دنبال دارد که هم در روایات اهل‌بیت مطرح شده است و هم مورد پذیرش جمع زیادی از متکلمان و فلاسفه متقدم بوده است، هرچند این دیدگاه در دوره‌های متأخر نظریه‌ای مهجور و فاقد پشتوانه‌ی عقلی تلقی شده است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ عقلی و با اتکاء به روایات اهل‌بیت، به واکاوی و تحلیل عقلیِ دلیل «لزوم محدودیت» به‌عنوان یکی از لوازم محال باور به صفت‌داشتن خداوند و امکان توصیف الهی می‌پردازد؛ دلیلی که در روایات متعددی نیز بیان شده است. در این چارچوب، چهار مبنای مهم معرفت‌شناختی «محدودیت ذاتی مفاهیم»، «حدآوری مفاهیم»، «امتناع انتزاع مفاهیم متعدد از ذات نامحدود» و «عدم امکان حکایت مفاهیم از حقیقت نامحدود» تبیین و تحلیل شده‌اند. براساس این مبانی و با بررسی همه‌ی جوانب و فروض مسئله، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که تلازم وصف با محدودیت ذات الهی ــ در سطح عقلی و روایی ــ به نفی مطلق صفات از ذات حق تعالی می‌انجامد. https://kalami.nashriyat.ir/sites/kalami.nashriyat.ir/files/article-files/5003350-1785300030.pdf