مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت کلامی 2008-8876 16 2 2026 03 06 نقش روش تجربی در اثبات وجود خدا 43 59 5003632 10.22034/kalami.2026.5003632 FA محمدحسین فاریاب دانشیار - کلام مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000-0002-6083-693X Journal Article 2026 02 09 In its oldest and most common model, the empirical method is a method that arrives at theory on the basis of sensory observations, although various formulations and analyses of this method have been proposed among philosophers of science. This method is only effective in natural matters and is incapable of proving or denying supernatural affairs. Nevertheless, the achievements of the empirical method are highly effective for proving or denying religious doctrines—especially belief-based doctrines—and both proponents and opponents of religiosity utilize these achievements in their favor. This article, using an analytical method, examines the role of the empirical method in the acceptance of the most fundamental religious doctrine, namely the "existence of God," in the works of religious thinkers. Based on the investigation of the arguments for proving the existence of God, it is concluded that religious scholars—whether Muslim or non-Muslim—have, by employing the empirical method, formulated three important arguments—the teleological, the temporal (ḥudūth), and the motion (ḥaraka) arguments—and have thereby proven the existence of God. روش تجربی در قدیمی‌ترین و رایج‌ترین الگوی خود، روشی است که بر پایۀ مشاهدات حسی به نظریه می‌رسد، هرچند تقریرها و تحلیل‌های مختلفی از این روش در میان فیلسوفان علم مطرح شده است. این روش صرفاً در مسائل طبیعی کارآیی دارد و از اثبات یا انکار امور ماوراءطبیعی ناتوان است. درعین‌حال، دستاوردهای روش تجربی برای اثبات یا انکار آموزه‌های دینی ـ به‌ویژه آموزه‌های اعتقادی ـ بسیار کارآمدند و موافقان و مخالفان دین‌باوری از آن دستاوردها به نفع خود بهره می‌برند. این نوشتار، با روش تحلیلی به بررسی نقش روش تجربی در پذیرش مبنایی‌ترین آموزۀ دینی، یعنی «وجود خدا» در آثار اندیشمندان دینی پرداخته است. با توجه به تحقیق در ادلۀ اثبات وجود خدا، این نتیجه به دست می‌آید که عالمان دینی ـ خواه مسلمان و خواه غیرمسلمان ـ با بهره‌گیری از روش تجربی به تقریر سه برهان مهم نظم، حدوث و حرکت پرداخته‌اند و وجود خدا را اثبات کرده‌اند. https://kalami.nashriyat.ir/sites/kalami.nashriyat.ir/files/article-files/5003632-1788674509.pdf