مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت کلامی 2008-8876 16 2 2026 03 06 خاستگاه و تطور آموزۀ امامت در تشیع نخستین؛ نقد خوانش خاورشناسانه امیرمعزی 95 114 5003682 10.22034/kalami.2026.5003682 FA علیرضا اسعدی دانشیار - پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی 0000-0003-0176-681X Journal Article 2026 02 20 This article is dedicated to examining and critiquing Mohammad Ali Amir-Moezzi's reading concerning the origin and development of the doctrine of Imamate in early Shiʿism. The central issue of the research is the evaluation of the validity and coherence of three of his claims in this regard: first, the influence of pre-Islamic cultural and religious backgrounds—particularly Iranian elements—on the doctrine of Imamate; second, the historical crystallization of Imamate in the form of the "religion of ʿAlī" (dīn-i ʿAlī) as the initial nucleus of Shiʿism; and third, the hypothesis of a transition from "esoteric Shiʿism" to "rational-theological Shiʿism" in the fourth century AH. This study, employing a descriptive-critical approach, while accurately representing Amir-Moezzi's viewpoint, critiques its evidence. The findings indicate that the adaptationist interpretation of the origin of Imamate lacks sufficient historical substantiation; the concept of the "religion of ʿAlī" does not imply an independent belief system; and the dichotomization between esoteric Shiʿism and rational Shiʿism is inconsistent with the trajectory of Shiʿi intellectual development. Accordingly, the article concludes that the doctrine of Imamate is rooted in a revelatory context and Islamic texts, and its historical developments cannot be regarded as indicative of a substantial transformation or a fundamental rupture in the doctrinal identity of Shiʿism. این مقاله به بررسی و نقد خوانشِ محمدعلی امیرمعزی درباره خاستگاه و تطور آموزۀ امامت در تشیع نخستین اختصاص دارد. مسئلۀ محوری پژوهش، سنجش اعتبار و انسجام سه مدعای او در این زمینه است. نخست، تأثر آموزۀ امامت از زمینه‌های فرهنگی و دینیِ پیشااسلامی ـ به‌ویژه عناصر ایرانی؛ دوم، تبلور تاریخی امامت در قالب «دینِ علی» به‌مثابه هستۀ آغازین تشیع؛ و سوم، فرضیه گذار از «تشیع باطنی» به «تشیع عقلانی ـ کلامی» در قرن چهارم هجری. این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ انتقادی، ضمن بازنمایی دقیق دیدگاه امیرمعزی، به نقد شواهد آن پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تفسیر اقتباس‌گرایانه از منشأ امامت، از اثبات تاریخی کافی برخوردار نیست؛ مفهوم «دین علی» دلالت بر نظام اعتقادی مستقلی ندارد؛ و دوگانه‌سازی میان تشیع باطنی و تشیع عقلانی، با سیر تحول اندیشۀ شیعی سازگار نیست. بر این اساس، مقاله نتیجه می‌گیرد آموزۀ امامت، ریشه در بستر وحیانی و نصوص اسلامی داشته و تحولات تاریخی آن را نمی‌توان ناظر به دگرگونی ماهوی یا گسست بنیادین در هویت اعتقادی تشیع دانست. https://kalami.nashriyat.ir/sites/kalami.nashriyat.ir/files/article-files/5003682-1788674554.pdf