مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 26 تبیین شکاف میان عادت الهی و فاعلیت انسان در پرتو ساحت‌های سه‌گانه جایگاه علیت نزد غزالی 5003739 FA فاطمه امینی پویا 0009000521528001 علی اصغر جعفری ولنی دانشیار - شهید مطهری 0000-0002-9683-8961 Journal Article 2026 04 10 این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی پیوند میان ارکان اندیشه امام محمد غزالی در سه ساحت خداشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی می‌پردازد و گذار او از نفی علیت در طبیعت به سوی اثبات ضرورت در ساختار جان آدمی را تبیین می‌کند. در ساحت جهان‌شناسی، غزالی برای صیانت از قدرت مطلق الهی و توحید افعالی، پیوند ضروری میان پدیده‌های مادی را نفی کرده و آن را تنها «عادت الهی» می‌نامد. اما در ساحت انسان‌شناسی، وی برای پی‌ریزی نظام اخلاقی و معرفتی، به پذیرش سلسله‌مراتب علّی میان قوای نفس، امیال و نیات روی می‌آورد. او فرآیند خاطر، رغبت و اراده را زنجیره‌ای نظام‌مند می‌داند که در آن، معرفت به عنوان محرک نخستین، تحولات هویت انسانی را رقم می‌زند. این پیوستگی در ساحت خداشناسی به اوج می‌رسد؛ چرا که شناخت حق‌تعالی تنها از طریق اصلاح این نظام درونی و صیقل دادن آینه دل میسر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در منظومه فکری او، علیت از جهان فیزیکی به جهان روان‌شناختی منتقل شده تا مسیر کمال معنوی قاعده‌مند باقی بماند. لذا، نفی علیت بیرونی و اثبات ضرورت درونی بر مبنای تفکیک این ساحت‌ها، هیچ‌گونه تناقضی با یکدیگر ندارند.