مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت کلامی 2008-8876 17 1 2026 09 06 الهیات علمی؛ تبیین و ارزیابی دیدگاه جان پوکینگهورن 5004586 10.22034/kalami.2026.5004586 FA جواد قلی پور دکتری - کلام اسلامی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000-0002-5606-7533 محمدرضا نورمحمدی دکتری - موسسه امام خمینی ره 0000-0001-7392-3517 Journal Article 2026 10 16 الهیات علمی یکی از شاخه‌های الهیات است که در چارچوب تعامل میان علم و الهیات، از عقلانیت علم در تقویت عقلانیت الهیات بهره می¬گیرد. پوکینگهورن، به‌عنوان فیزیک‌دان و الهی‌دان برجسته، طرح منسجمی در این زمینه ارائه داده است. مسئله اصلی این است که الهیات علمی پولکینگهورن چه شاخصه‌هایی دارد و چه نقدهایی بر آن وارد است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین طرح پوکینگهورن خواهد پرداخت و هدف آن، استفاده از ظرفیت آن در الهیات اسلامی است. یافته‌ها نشان می‌دهد پوکینگهورن با بهره‌گیری از الهیات طبیعت، الهیات گشوده، رویکرد از پایین¬به¬بالا و واقع‌گرایی، به صورت‌بندی الهیات خود پرداخته و از علم در دو سطح بهره می‌گیرد: در سطح نخست، با محوریت الهیات طبیعت و الهیات گشوده، به بازبینی باورهای الهیاتی می‌پردازد؛ و در سطح دوم، با بهره‌گیری از مبانی و روش‌های علم یعنی رویکرد از پایین¬به¬بالا و واقع‌گرایی، می‌کوشد از علم در الهیات استفاده کند. مهم‌ترین نقد این طرح، اعتماد بیش از حد به علم و قرار گرفتن الهیات در موقعیتی وابسته به علم است. سیالیت باورهای الهیاتی در پی سیالیتِ علم، می‌تواند به تضعیف ثبات معرفتیِ الهیات بینجامد و الهیات پوکینگهورن را به نوعی «الهیات گذار» تبدیل کند که در نهایت برای دینداران مقبولیتی نداشته باشد الهیات علمی یکی از شاخه‌های الهیات است که در چارچوب تعامل میان علم و الهیات، از عقلانیت علم در تقویت عقلانیت الهیات بهره می¬گیرد. پوکینگهورن، به‌عنوان فیزیک‌دان و الهی‌دان برجسته، طرح منسجمی در این زمینه ارائه داده است. مسئله اصلی این است که الهیات علمی پولکینگهورن چه شاخصه‌هایی دارد و چه نقدهایی بر آن وارد است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین طرح پوکینگهورن خواهد پرداخت و هدف آن، استفاده از ظرفیت آن در الهیات اسلامی است. یافته‌ها نشان می‌دهد پوکینگهورن با بهره‌گیری از الهیات طبیعت، الهیات گشوده، رویکرد از پایین¬به¬بالا و واقع‌گرایی، به صورت‌بندی الهیات خود پرداخته و از علم در دو سطح بهره می‌گیرد: در سطح نخست، با محوریت الهیات طبیعت و الهیات گشوده، به بازبینی باورهای الهیاتی می‌پردازد؛ و در سطح دوم، با بهره‌گیری از مبانی و روش‌های علم یعنی رویکرد از پایین¬به¬بالا و واقع‌گرایی، می‌کوشد از علم در الهیات استفاده کند. مهم‌ترین نقد این طرح، اعتماد بیش از حد به علم و قرار گرفتن الهیات در موقعیتی وابسته به علم است. سیالیت باورهای الهیاتی در پی سیالیتِ علم، می‌تواند به تضعیف ثبات معرفتیِ الهیات بینجامد و الهیات پوکینگهورن را به نوعی «الهیات گذار» تبدیل کند که در نهایت برای دینداران مقبولیتی نداشته باشد