Ma`rifat-e Kalami, Volume 15, Issue 2, No 33, Year 2026 , Pages 183-204

    A Comparative Study of the Necessity of Attaining Certainty in the Strict Sense in the Domain of Beliefs, with Emphasis on the Thought of Qāḍī Ṭabāṭabāʾī and Muḥaqqiq Qummī

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Sina Alavitabar / Assistant Professor, Department of Theology (Kalām), Al-Mustafa International University, Qom, Iran / Alavitabar@mailfa.com
    Mohammad Shafa / PhD Student, Department of Theology (Kalām), Al-Mustafa International University, Qom, Iran / shafaabidi@gmail.com
    dor 20.1001.1.20088876.1403.15.2.9.3
    doi 10.22034/kalami.2025.5002251
    Abstract: 
    Beliefs, as the fundamental foundations of religion, must be based on reasoning and certainty so that other religious teachings may rest upon firm convictions. For this reason, Islamic scholars have emphasized the necessity of certainty in the principles of faith. However, an examination of their views shows that only Ayatollah Qāḍī Ṭabāṭabāʾī and the late Muḥaqqiq Qummī have explicitly addressed the level of certainty required in the domain of beliefs. Using a descriptive–analytical method and a comparative study of the views of these two thinkers, the present research seeks to answer the question of whether attaining certainty in the strict sense (logical certainty) is necessary in the domain of beliefs, or whether lower degrees—such as certainty in the specific sense or certainty in the general sense (psychological certainty), or even customary certainty (including certainty obtained through imitation, taqlīd)—are sufficient. Qāḍī Ṭabāṭabāʾī emphasizes the necessity of certainty in the strict sense in matters of belief and does not consider imitation to be permissible, whereas Muḥaqqiq Qummī does not regard this level of certainty as necessary and considers inner reassurance (including firm conviction resulting from imitation) to be sufficient. It appears that logical certainty, although desirable and attainable by capable individuals, is not obligatory due to the impossibility of achieving this level of certainty in all doctrinal matters and because of differences in the capacities of religiously responsible individuals. Lower levels of certainty are therefore sufficient. Moreover, certain knowledge obtained through conscious imitation of experts constitutes a form of reasoning and possesses rational validity in the domain of beliefs.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :بررسی تطبیقی لزوم کسب یقین بالمعنی الاخص در حوزة اعتقادات با تأکید بر اندیشة قاضی ‌طباطبائی و محقق قمی
    Abstract: 
    اعتقادات به‌عنوان پایه‌های اساسی دین باید بر اساس استدلال و یقین استوار باشند تا سایر آموزه‌های دینی بر پایة باورهای راسخ قرار گیرند. ازاین‌رو اندیشمندان اسلامی بر ضرورت یقینی بودن اصول عقاید تأکید کرده‌اند. بااین‌حال بررسی نظرات آنان نشان می‌دهد که تنها آیت‌الله قاضی ‌طباطبائی و مرحوم محقق قمی به تبیین سطح یقین مورد نیاز در حوزۀ اعتقادات پرداخته‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بررسی مقایسه‌ای آرای این دو اندیشمند، به این پرسش پاسخ می‌دهد که آیا کسب یقین بالمعنی الاخص (یقین منطقی) در حوزة اعتقادات ضروری است یا اینکه مراتب نازل‌تر آن، مانند یقین بالمعنی الخاص یا یقین بالمعنی الاعم (یقین روان‌شناختی) یا حتی یقین عرفی (از جمله یقین حاصل از تقلید) نیز کفایت می‌کند؟ قاضی ‌طباطبائی بر لزوم یقین بالمعنی الاخص در حوزة اعتقادات تأکید دارد و تقلید را جایز نمی‌داند؛ درحالی‌که محقق قمی این مرتبه از یقین را ضروری نمی‌داند و به کفایت اطمینان قلبی (از جمله جزم حاصل از تقلید) قائل است. به‌نظر می‌رسد که یقین منطقی، اگرچه مطلوب است و افراد مستعد بدان دست می‌یابند، اما به‌دلیل عدم امکان دستیابی به این مرتبه از یقین در کلیۀ اعتقادات و تفاوت استعدادهای مکلفان، الزامی نیست و مراتب نازل‌تر یقین نیز کفایت می‌کند. همچنین، معرفت یقینی حاصل از تقلید آگاهانه از متخصصان، نوعی استدلال بوده و واجد اعتبار عقلایی در حوزۀ اعتقادات است.
    References: 
    • قرآن کریم. 
    • ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1405ق). الشفا: المنطق. قم: مکتبة آیت الله العظمی المرعشی النجفی.  
    • ابن‌فارس، احمد (1363). معجم مقاییس اللغه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیه. 
    • ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.  
    • اسماعیلی، محمدعلی و احمدی، سیدمحمدمهدی (1394). پژوهشی در حجیت ذاتی قطع در علم اصول. فقه، 1(22)، 103ـ129. 
    • انصاری، شیخ‌مرتضی (1419ق). فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی. 
    • بستامی، فؤاد افرام (1375). فرهنگ ابجدی. ترجمة مهیار رضا. تهران: اسلامی. 
    • جوادی آملی، عبدالله (1374). شناخت‌شناسی در قرآن. قم: جامعة مدرسین. 
    • جوادی آملی، عبدالله (1388). تسنیم (تفسیر قرآن کریم). تحقیق و تنظیم: حسن واعظی محمدی. قم: اسراء. 
    • حسین‌زاده، محمد (1384). معرفت لازم و کافی در دین (مروری بر عمده‌ترین مباحث معرفت‌شناسی دینی). معرفت فلسفی، 3(2)، 43ـ78.
    • حسین‌زاده، محمد (1387). معرفت لازم و کافی در دین. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • حسین‌زاده، محمد (1390). پژوهشی تطبیقی در معرفت‌شناسی معاصر. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • حسین‌زاده، محمد (1392). نگاهی معرفت‌شناختی به گزاره‌های متواتر در اندیشة اسلامی. معرفت کلامی، 2(4)، 29ـ56. 
    • حسینی سیستانی، سیدعلی (بی‌تا). رسالة توضیح المسائل. بی‌جا: دفتر حضرت آیت‌الله سیدعلی حسینی سیستانی. 
    • حلی (بی‌تا). الباب الحادی عشر. بی‌جا: بی‌نا. 
    • دهخدا، علی‌اکبر (1390). لغت‌نامه، فرهنگ متوسط دهخدا. تهران: مؤسسة انتشارات و چاپ دانشگاه. 
    • راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیه. 
    • زاهدی مقدم، محمد و فرهادی، وحید (1403). لزوم کسب علم اجتهادی یا کفایت علم تقلیدی در عقاید از منظر مذاهب کلامی، پژوهشنامة کلام، 20(11)، 109ـ138. 
    • سبحانی، جعفر (1386). اصول عقاید اسلامی و نگاهی به زندگی پیشوایان. قم: مؤسسة امام صادق(ع). 
    • سبحانی، جعفر (1388). الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل. قم: مؤسسة الامام الصادق(ع). 
    • شاهرودی، سیدمحمود (1417ق). بحوث فی علم الاصول. قم: مرکز الغدیر للداراسات الاسلامیه. 
    • شُبر، سیدعبدالله (1424ق). حق الیقین فی معرفة الاصول الدین. قم: انوار الهدی. 
    • شبیری زنجانی، موسی (1388). توضیح المسائل. قم: سلسبیل. 
    • صافی گلپایگانی، لطف‌الله (1432ق). توضیح المسائل. قم: نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی صافی گلپایگانی. 
    • صدرالمتألهین (1363)، مفاتیح الغیب. تصحیح: محمد خواجوی. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه. 
    • طبرسی نوری، سیداسماعیل (بی‌تا). کفایة الموحدین. تهران: علمیة اسلامیه. 
    • عارفی، عباس (1388). معرفت و گونه‌های یقین. معارف عقلی، 2(4)، 89ـ112. 
    • فارابی، محمدبن‌محمد (1405ق). فصول منتزعه. تهران: مکتبة الزهراء. 
    • فارابی، محمدبن‌محمد (1408ق). المنطقیات. تحقیق: محمدتقی دانش‌پژوه. قم: کتابخانة آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی. 
    • فاضل مقداد (1396ق). اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه. تحقیق: محمدعلی قاضی ‌طباطبائی. تبریز: بی‌نا.  
    • فیروزآبادی، محمدبن‌یعقوب (1420ق). القاموس المحیط. بیروت: دار احیاء التراث العربی.  
    • فیومی، احمدبن‌احمد (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسة دار الهجره. 
    • قمی، سعید (1415ق). شرح توحید الصدوق. تصحیح: نجفقلی حبیبی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 
    • قمی، میرزاابوالقاسم (1430ق). القوانین المحکمه فی الأصول المتقنه. تحقیق: رضا حسین صبح. قم: احیاء الکتب الاسلامیه. 
    • گلی زواره، غلامرضا (1388). زندگی‌نامة شهید آیت‌الله سیدمحمدعلی قاضی ‌طباطبائی. قم: دفتر عقل. 
    • لاهیجی، عبدالرزاق (بی‌تا). شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام. قم: مؤسسة الامام الصادق(ع). 
    • مرعشی نجفی، شهاب‌الدین (1422ق). القول الرشید فی الاجتهاد و التقلید. قم: کتابخانة آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی. 
    • مصباح، محمدتقی و دیگران (1395). هم‌اندیشی معرفت‌شناسی. نگارش: محمد سربخشی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصطفی، ابراهیم و دیگران (1368). معجم الوسیط. استانبول: دار الدعوه. 
    • مظاهری، حسین (1389). توضیح المسائل. اصفهان: مؤسسة فرهنگی مطالعاتی الزهراء(س). 
    • مظفر، محمدرضا (1424ق). المنطق. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. 
    • مکارم شیرازی، ناصر (1387). رسالة توضیح المسائل. قم: مدرسة الامام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). 
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1392). استفتائات امام خمینی(ره). تهران: موسسة حفظ و نشر آثار امام خمینی(ره). 
    • میرشمسی، فاطمه (1385). محقق قمی و دیدگاه‌های خلاف مشهور او در فقه و اصول. برهان و عرفان، 2(2)، 93ـ113. 
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Alavitabar, Sina, Shafa, Mohammad. (2026) A Comparative Study of the Necessity of Attaining Certainty in the Strict Sense in the Domain of Beliefs, with Emphasis on the Thought of Qāḍī Ṭabāṭabāʾī and Muḥaqqiq Qummī. Ma`rifat-e Kalami, 15(2), 183-204 https://doi.org/10.22034/kalami.2025.5002251.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sina Alavitabar; Mohammad Shafa."A Comparative Study of the Necessity of Attaining Certainty in the Strict Sense in the Domain of Beliefs, with Emphasis on the Thought of Qāḍī Ṭabāṭabāʾī and Muḥaqqiq Qummī". Ma`rifat-e Kalami, 15, 2, 2026, 183-204

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Alavitabar, S, Shafa, M.(2026) 'A Comparative Study of the Necessity of Attaining Certainty in the Strict Sense in the Domain of Beliefs, with Emphasis on the Thought of Qāḍī Ṭabāṭabāʾī and Muḥaqqiq Qummī', Ma`rifat-e Kalami, 15(2), pp. 183-204

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Alavitabar, S, Shafa, M. A Comparative Study of the Necessity of Attaining Certainty in the Strict Sense in the Domain of Beliefs, with Emphasis on the Thought of Qāḍī Ṭabāṭabāʾī and Muḥaqqiq Qummī. Ma`rifat-e Kalami, 2026; 15(2): 183-204