Ma`rifat-e Kalami, Volume 16, Issue 1, No 34, Year 2026, Pages 187-205

    Evaluating the Solutions Proposed by Various Thinkers for Resolving the Conflict between Science and Religion from the Perspective of Ayatollah Miṣbāḥ Yazdī

    Article Type: 
    Review Article
    Writers:
    ✍️ Mohammad Hosein Zarei Jalal Abadi / Seminary PhD Candidate in Islamic History, Baqir al-‘Ulum University, Qom, Iran / hzj313@yahoo.com
    Abuzar Rajabi / Associate Professor, University of Islamic Teachings, Department of Theoretical Foundations of Islam, Qom, Iran / rajabi@maaref.ac.ir
    dor 20.1001.1.20088876.1404.16.1.10.9
    doi10.22034/kalami.2025.5002439
    Abstract: 
    After the theory of the conflict between science and religion was proposed in the West and this issue entered Islamic societies, various thinkers suggested solutions to resolve this conflict, including the theory of overlap and unification of science and religion, the theory of distinction with various interpretations, and the theory of interaction and evolution. These discussions were also seriously pursued among Islamic thinkers, and efforts were made to distance themselves from this theory. Ayatollah Miṣbāḥ Yazdī, with a scientific approach, has evaluated the solutions of Western thinkers in order to prevent the weakening of religious values and to provide a deeper understanding of the relationship between religion and science. The problem of the present study is to evaluate the solutions proposed by various thinkers for resolving the aforementioned conflict from the perspective of Ayatollah Miṣbāḥ Yazdī. The aim is to examine and analyze these solutions and explain his views on them. This research has been conducted using a descriptive-analytical method and through library-based data collection. The results show that from his perspective, solutions such as separating the domains of science and religion, the multiplicity of readings (ta‘addud-i qirā’āt), linguistic separation, minimal religion, and the scientific interpretation of religion are insufficient due to their reliance on Western epistemological foundations. He emphasizes the necessity of a more comprehensive approach for a correct understanding of the relationship between science and religion.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :سنجش راهکارهای ارائه‌شده توسط اندیشمندان مختلف در رفع تعارض علم و دین، از منظر آیت‌الله مصباح یزدی
    Abstract: 
    پس از طرح نظریه تعارض علم و دین در مغرب‌زمین و ورود این مسئله به جوامع اسلامی، راهکارهایی برای رفع این تعارض پیشنهاد شد. این راهکارها شامل نظریه تداخل و وحدت‌انگاری علم و دین، نظریه تمایز با قرائت‌های مختلف، و نظریه تعامل و تکامل است. این مباحث نه تنها میان متألهان غربی بلکه در میان متفکران اسلامی نیز به‌صورت جدی مطرح شده و تلاش‌هایی برای فاصله گرفتن از نظریه تعارض علم و دین صورت گرفت. آیت‌الله مصباح یزدی با رویکردی علمی به سنجش و ارزیابی راهکارهای متفکران غربی پرداخته‌اند تا از تضعیف ارزش‌های دینی جلوگیری کرده و درکی عمیق‌تر از رابطه دین و علم ارائه دهند. مسئله پژوهش حاضر، ارزیابی راهکارهای رفع تعارض میان علم و دین از منظر آیت‌الله مصباح است. هدف این تحقیق بررسی و تحلیل این راهکارها و تبیین دیدگاه‌های ایشان درباره این راهکارها است. این پژوهش به‌روش توصیفی و تحلیلی و از طریق گردآوری اطلاعات به‌صورت کتابخانه‌ای انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که از دیدگاه آیت‌الله مصباح، راهکارهایی چون تفکیک حوزه‌های علم و دین، تعدد قرائت‌ها، تفکیک زبانی، دین حداقلی و تفسیر علمی دین، به‌دلیل اتکا بر مبانی معرفت‌شناسی غربی ناکافی‌اند. ایشان بر لزوم رویکردی جامع‌تر برای فهم صحیح رابطه علم و دین تأکید دارند.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • آلستون، ویلیام؛ یینگر، میلتون و لگنهاوزن، محمد‌ (1380). دین و چشم‌اندازهاى نو.‌ ترجمة غلامحسین توکلی. قم: بوستان کتاب.
    • اعرافی، علیرضا‌ (1395). هرمونوتیک. تحقیق:‌ علی بخشی. قم: مؤسسة اشراق و عرفان.
    • باربور، ایان‌ (1392). دین و علم. ترجمة‌ پیروز فطورچی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
    • پترسون، مایکل؛ هاسکر، ویلیام؛ رایشنباخ، بروس و بازینجر، دیوید‌ (1379‌). عقل و اعتقاد دینی‌. ترجمة احمد نراقی و ابراهیم سلطانی. تهران: طرح نو.
    • حسینی، ‌سیدحسین و محیطی اردکان، ‌محمد‌علی‌ (1401). بررسی چالش‌های ارزش‌شناختی امکان علوم انسانی اسلامی بر اساس دیدگاه‌ آیت‌الله مصباح یزدی‌. معرفت، 31(10)، 39ـ47.
    • خسروپناه، عبدالحسین‌ (1394). کلام نوین اسلامی. قم: تعلیم و تربیت اسلامی.
    • خسروپناه، عبدالحسین‌ (1397‌). کلام جدید با رویکرد اسلامی. قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، دفتر نشر معارف.
    • ذهبی، محمدحسین‌ (1396). التفسیر و المفسرون. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • ژیلسون، اتین‌ (1393). عقل و وحی در قرون وسطی‌. ترجمة شهرام پازوکی. تهران: حقیقت.
    • ساجدی، ابوالفضل‌ (1383). زبان دین و قرآن. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین‌ (1394). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
    • گیسلر، نرمن‌ (1384). فلسفة دین.‌ ترجمة حمیدرضا آیت اللّهی. تهران: حکمت.
    • محیطی اردکان، محمد علی و مصباح، علی‌ (1391). بایدها و نبایدهای اسلامی‌سازی علوم انسانی از دیدگاه علامه مصباح‌. معرفت فلسفی، 10(1)، 137ـ166.
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1376). سلسله درس‌هایی دربارة معرفت دینی (2)‌. مصباح، 21(6)، 5ـ16.
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1384). آموزش عقاید. تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی.
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1386). تماشای فرزانگی و فروزندگی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1389الف‌). چکیده‌ای از اندیشه‌های بنیادین اسلامی. تحقیق: قاسم شبان‌نیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1389ب‌). دربارة پژوهش. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1391). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1392). انسان‌سازی در قرآن. تحقیق: محمود فتحعلی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1394الف‌). پاسخ استاد به جوانان پرسشگر. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1394ب‌). پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1394ج‌). تعدد قرائت‌ها. تحقیق: غلامعلی عزیزی‌کیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1394د‌). حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریة ولایت فقیه. تحقیق: قاسم شبان‌نیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1394هـ‌). قرآن‌شناسى (مجموعه کتب آموزشی معارف قرآن 6). تحقیق: غلامعلی عزیزی‌کیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1395الف‌). رابطة علم و دین از منظر آیت‌الله مصباح یزدی. تحقیق: علی مصباح. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1395ب). جهان‌شناسی (مجموعة کتب آموزشی معارف قرآن 2). قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1396). نظریة حقوقى اسلام. تحقیق: محمدمهدی کریمی‌نیا. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1401الف‌). آموزش فلسفه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1401ب‌). آیین پرواز. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1401ج‌). نگاهى گذرا به نظریة ولایت فقیه. تحقیق: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینى(ره).
    • مصباح یزدى، محمدتقى‌ (1401د). نظریة سیاسى اسلام. تحقیق: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
    • معلم، ‌عیسی و الهی راد، ‌صفدر‌ (1401). بررسی ابهامات دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی در باب قلمرو دین‌. معرفت کلامی، 13(2)، 107ـ120.
    References: 
    • Burtt, Edwin Arthur (1951). Types of Religious Philosophy. New York: Harper and Brothers.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Zarei Jalal Abadi, Mohammad Hosein, Rajabi, Abuzar. (2026) Evaluating the Solutions Proposed by Various Thinkers for Resolving the Conflict between Science and Religion from the Perspective of Ayatollah Miṣbāḥ Yazdī. Ma`rifat-e Kalami, 16(1), 187-205 https://doi.org/10.22034/kalami.2025.5002439.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohammad Hosein Zarei Jalal Abadi; Abuzar Rajabi."Evaluating the Solutions Proposed by Various Thinkers for Resolving the Conflict between Science and Religion from the Perspective of Ayatollah Miṣbāḥ Yazdī". Ma`rifat-e Kalami, 16, 1, 2026, 187-205

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Zarei Jalal Abadi, M, Rajabi, A.(2026) 'Evaluating the Solutions Proposed by Various Thinkers for Resolving the Conflict between Science and Religion from the Perspective of Ayatollah Miṣbāḥ Yazdī', Ma`rifat-e Kalami, 16(1), pp. 187-205

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Zarei Jalal Abadi, M, Rajabi, A. Evaluating the Solutions Proposed by Various Thinkers for Resolving the Conflict between Science and Religion from the Perspective of Ayatollah Miṣbāḥ Yazdī. Ma`rifat-e Kalami, 2026; 16(1): 187-205