Ma`rifat-e Kalami, Volume 16, Issue 2, No 35, Year 2026, Pages 173-194

    From Apparent Divergence to Real Convergence: A Comparative Study of Āyatullāh Jawādī Āmulī's and Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's Perspectives on the Domain of Religion*

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Isa Moallem / Ph.D. Candidate, Department of Theology and Philosophy of Religion, Imam Khomeini Educational and Research Institute / esamoalem@chmail.ir
    Safdar Elahi rad / Associate Professor, Department of Theology and Philosophy of Religion, Imam Khomeini Educational and Research Institute / elahi@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.20088876.1404.16.2.9.0
    doi Registering DOI...⏳
    Abstract: 
    The domain of religion has long been a significant and noteworthy subject in the thought of Islamic, non-Islamic theologians, and philosophers of religion. In the contemporary period, this topic has been extensively discussed under titles such as "human need for religion," "human expectations of religion," "the scope of sacred law (sharīʿa)," and "the domain of religion." The central issue in the discussion of the domain of religion is the precise definition of religion and the identification of its pillars and components, as well as determining the extent of religion's influence and impact in various spheres of individual and social human life. This article, focusing on explaining Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's view and comparing it with that of Āyatullāh Jawādī Āmulī, examines the proposition that, contrary to common perception, these two perspectives are not fundamentally and substantially different; indeed, they are very close to one another. Based on the authors' analysis, a comprehensive and integrated approach to Āyatullāh Jawādī Āmulī's theories leads to a significant resolution of the initial discrepancies observed between the two views, ultimately bringing them into considerable convergence. The research method of this article is descriptive-analytical and comparative, evaluating the stated claim through an examination of relevant sources and texts.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :از تفاوت ظاهری تا همگرایی واقعی: بررسی تطبیقی دیدگاه‌های آیت‌الله جوادی آملی و آیت‌الله مصباح یزدی درباره قلمرو دین*
    Abstract: 
    قلمرو دین در اندیشۀ متکلمان اسلامی، غیراسلامی و فیلسوفان دین از دیرباز موضوعی مهم و قابل تأمل بوده است. در دوران معاصر، این موضوع تحت عناوینی همچون «نیاز انسان به دین»، «انتظارات بشر از دین»، «گستره شریعت» و «قلمرو دین» به طور گسترده مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. مسئلۀ مرکزی در بحث قلمرو دین، تعریف دقیق دین و شناسایی ارکان و مؤلفه‌های آن است، همچنین تعیین میزان نفوذ و تأثیر دین در حوزه‌های مختلف زندگی فردی و اجتماعی انسان نیز مطرح می‌باشد. این مقاله با تمرکز بر تبیین دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی و مقایسه آن با دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی، به بررسی این موضوع می‌پردازد که بر خلاف تصور رایج، این دو نگرش تفاوت ماهوی و جدی با یکدیگر ندارند و درواقع بسیار به یکدیگر نزدیک هستند. بر اساس تحلیل نگارندگان، رویکرد جامع و یکپارچه به نظریات آیت‌الله جوادی آملی موجب می‌شود تا اختلافات اولیه‌ای که بین این دو دیدگاه مشاهده می‌شود، تا حد قابل‌توجهی مرتفع گردد و دو دیدگاه در نهایت به همگرایی قابل‌توجهی دست یابند. روش تحقیق این مقاله، توصیفی ـ تحلیلی و مقایسه‌ای است که از طریق بررسی منابع و متون مرتبط، ادعای مطرح‌شده را مورد ارزیابی قرار می‌دهد.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • ابن‌درید، محمد بن حسن (۱۹۸۸م). جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
    • ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
    • جعفرزاده، قاسم (۱۳۹۸). نظریه علم دین در آثار آیت‌الله جوادی آملی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    • جعفری، محمدتقی (۱۳۷۸). فلسفه دین. چ دوم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    • جمعی از نویسندگان (۱۳۹۷). مبانی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه آیت‌الله مصباح یزدی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۵). هدایت در قرآن. چ دوم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1386الف). رحیق مختوم. چ سوم. قم:‌ اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1386ب). سرچشمه اندیشه. چ پنجم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1386ج). شریعت در آینه معرفت. چ پنجم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1387الف). دین‌شناسی. چ پنجم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1387ب). معاد در قرآن. چ چهارم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1388الف). ادب فنای مقربان. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1388ب). حق و تکلیف در اسلام. چ سوم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1388ج). اسلام و محیط زیست. چ پنجم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1388د). قرآن در قرآن. چ هشتم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1388هـ). تسنیم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389الف). ولایت فقیه. چ نهم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389ب). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. چ چهارم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389ج). وحی و نبوت. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389د). نسبت دین و دنیا. چ پنجم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389هـ). انتظار بشر از دین. چ ششم. قم: اسراء.
    • جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۳۷۶ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
    • راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
    • شیروانی، علی و دیگران (۱۳۹۸). مباحثی در کلام جدید. چ چهارم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    • فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۹ق). کتاب العین. قم: هجرت.
    • گلشنی، مهدی (۱۳۹۹). رابطه علم و دین از منظر چهار حکیم مسلمان معاصر. تهران: حکمت اسلامی.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1380). سخنرانی گستره دین (فایل صوتی). قم: کانون طلوع گفتمان دینی. در: mesbahyazdi.ir
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1381). دین و آزادی. قم: مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزۀ علمیه.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1389). درباره پژوهش. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391). سخنرانی علم دینی. در جمع اساتید معارف دانشگاه‌های قم. در: mesbahyazdi.ir
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394الف). پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی. چ پنجم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ب). فلسفه اخلاق. چ سوم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ج). قرآن‌شناسی. قم: مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۴د). پاسخ استاد به جوانان پرسش‌گر. چ نهم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۵). نقش تقلید در زندگی انسان. چ هشتم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی‌ (1396). نظریه سیاسی اسلام. چ هشتم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1397الف). نگاهی گذار به نظریه ولایت فقیه. چ سی و دوم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۷ب). رابطه علم و دین. چ پنجم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۸). آموزش عقاید. چ یازدهم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Moallem, Isa, Elahi rad, Safdar. (2026) From Apparent Divergence to Real Convergence: A Comparative Study of Āyatullāh Jawādī Āmulī's and Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's Perspectives on the Domain of Religion*. Ma`rifat-e Kalami, 16(2), 173-194 https://doi.org/10.22034/kalami.2026.5002692.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Isa Moallem; Safdar Elahi rad."From Apparent Divergence to Real Convergence: A Comparative Study of Āyatullāh Jawādī Āmulī's and Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's Perspectives on the Domain of Religion*". Ma`rifat-e Kalami, 16, 2, 2026, 173-194

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Moallem, I, Elahi rad, S.(2026) 'From Apparent Divergence to Real Convergence: A Comparative Study of Āyatullāh Jawādī Āmulī's and Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's Perspectives on the Domain of Religion*', Ma`rifat-e Kalami, 16(2), pp. 173-194

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Moallem, I, Elahi rad, S. From Apparent Divergence to Real Convergence: A Comparative Study of Āyatullāh Jawādī Āmulī's and Āyatullāh Miṣbāḥ Yazdī's Perspectives on the Domain of Religion*. Ma`rifat-e Kalami, 2026; 16(2): 173-194