In the present era, characterized by a crisis of spirituality and the
proliferation of emergent and false kinds of spirituality, it is essential
to explain the authentic foundations of Islamic spirituality in order to
preserve its originality and efficacy. The purpose of this article is to
extract the specific monotheistic foundations of Islamic spirituality.
Employing a descriptive-analytical method and relying on authentic
Islamic sources, this study demonstrates that theoretical and practical
monotheism is not merely a theological principle but the epistemological
and practical basis for the spiritual life of the believer. According to the
research findings, the most important specific and proximate foundations
of Islamic spirituality derived from the principle of theoretical
monotheism include: God as the sole source of spirituality; the role
of the unity of divine attributes in fostering contentment and peace of
heart in the face of divine decrees; the exclusivity of inner connection to
connection with God; and God as the origin of all spiritual connections
and the determinant of the roadmap of spirituality. Furthermore, some
of the most significant specific foundations of Islamic spirituality that
can be derived from practical monotheism are: ascending the ladder
of spirituality through pure obedience to God; exclusive love for God;
asceticism (zuhd) and liberation from worldly attachment of the heart;
mindful and heartfelt attention to God; and God as the sole worthy
source of seeking help.
Title :تبیین مبانی خاص معنویت اسلامی با محوریت آموزه توحید(با تأکید بر دیدگاه علامه مصباح ره)
Abstract:
در عصر حاضر که بحران معنویت و گسترش معنویتهای نوظهور و عمدتاً کاذب در این حوزه مشهود است، تبیین مبانی اصیل معنویت اسلامی برای حفظ اصالت و کارآمدی آن ضروری است. این مقاله با هدف استخراج و نظاممندسازی مبانی اختصاصی معنویت اسلامی، کلید اصلی این معنویت را در آموزه توحید جستجو میکند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و تکیه بر منابع اصیل اسلامی، نشان میدهد که توحید(اعم از توحید نظری و عملی)، نه تنها یک اصل کلامی، بلکه زیربنای معرفتی و عملی برای حیات معنوی مؤمن است. یافتهها حاکی از آن است که برخی از مبانی خاص معنویت اسلامی که مستقیماً از اصل توحید نظری قابل استخراجند، عبارتند از: خدا به عنوان مبدأ و خاستگاه معنویت اسلامی، عین الربط بودن عالم هستی و انسان به خداوند، رهایی از تعلقات دنیوی (بیاعتباری ماسوی الله)، تجلی صفات الهی در مومن (تخلق به اخلاق الله)، توجه به «اسماء» و «صفات» الهی در دعا و ذکر، نفی فاعلیت مستقل غیر خدا و... همچنین مهمترین مبانی خاص معنویت اسلامی که از توحید عملی میتوان استخراج کرد عبارتند از: عبادت خالصانه و انحصاری برای خداوند، محبت و عشق الهی به عنوان غایت نهایی، بندگی و عبودیت به عنوان یکی از اهداف میانی خلقت انسان و ...
نهجالبلاغه (1379). گردآورنده: شریف الرضی. ترجمة محمد دشتى. قم: مشهور.
جوادی آملی، عبدالله (1383). توحید در قرآن. قم: اسراء.
حسینى تهرانى، سیدمحمدحسین (1423ق). معادشناسى. مشهد: نور ملکوت قرآن.
دیلمى، حسنبنمحمد (1412ق). ارشاد القلوب الى الصواب. قم: الشریف الرضی.
ذاکری، آذر؛ هویدا، رضا و نجفی، محمد (۱۳۹۰). رهبری معنوی با رویکرد اسلامی. فصلنامة مطالعات اسلامی در تعلیم و تربیت، 2(4)، ۱۳۷ـ۱۶۴.
راغب اصفهانى، حسین (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیه.
رضایت، غلامحسین؛ غلامعلی، احمد و رضایت، فاطمه (1401). ماهیت معنویت اسلامی با رویکرد تربیتی. فصلنامة پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 30(۵۴)، ۲۴۰ـ۲۷۲.
زمخشرى، محمود (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی.
سبحانى، جعفر (1380). مرزهاى توحید و شرک در قرآن. ترجمة مهدى عزیزیان. تهران: مشعر.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1382). رسائل توحیدی. ترجمة علی شیروانی هرندی. قم: بوستان کتاب.
مصباح یزدى، محمدتقى (1380). بهسوى خودسازى. نگارش: کریم سبحانى. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1382). بر درگاه دوست: شرح فرازهایى از دعاى ابوحمزة ثمالى، افتتاح و مکارم الاخلاق. تحقیق و نگارش: عباس قاسمیان. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1383الف). بهسوی او. محقق: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1383ب). بهسوی تو. تدوین و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1383پ). در پرتو ولایت. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1384الف). آفتاب ولایت، تدوین: محمدباقر حیدری کاشانی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1384ب). یاد او. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1387). شرح نهایةالحکمه، تحقیق و نگارش: عبدالرسول عبودیت. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
مصباح یزدى، محمدتقى (1388). رستگاران. تدوین و نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1390). در جستجوی عرفان اسلامی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1391الف). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش: محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1391ب). بهپیشواز خورشید غرب؛ گزارش سفر آیتالله مصباح یزدی به اسپانیا و آمریکای لاتین. تدوین و نگارش: مرتضی موسیپور. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1391پ). پندهای امام صادق؟ع؟ به رهجویان صادق. تدوین نگارش: محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1391ت). پیشنیازهای مدیریت اسلامی. تحقیق و نگارش: غلامرضا متقیفر. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1391ث). رهتوشه؛ پندهای پیامبر؟ص؟ به ابوذر. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1391ج). صهبای حضور (شرح دعای چهلوچهارم صحیفة سجادیه). تدوین و نگارش: اسدالله طوسی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1391چ). معارف قرآن (1ـ3). قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1392الف). بهترینها و بدترینها از دیدگاه نهجالبلاغه. تدوین و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1392ب). قرآنشناسی (2). تحقیق و نگارش: غلامعلی عزیزیکیا. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1393الف). اصلاحات؛ ریشهها و تیشهها. تدوین و نگارش: قاسم شباننیا. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1393ب). سجادههای سلوک: شرح مناجاتهای امام سجاد؟ع؟. تدوین و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1394الف). پندهای الاهی. تدوین و نگارش: کریم سبحانی. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1394ب). جنگ و جهاد در قرآن. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1394پ). حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریة ولایت فقیه. تحقیق و نگارش: قاسم شباننیا. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1397). زینهار از تکبر! شرح بزرگترین خطبة نهجالبلاغه در نکوهش متکبران و فخرفروشان. تدوین و نگارش: محسن سبزواری. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1398). آموزش عقاید 1ـ3. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (1399). آیین پرواز. قم: مؤسسة آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
مصباح یزدى، محمدتقى (22/09/1396). درسهای اخلاق سال تحصیلی 96ـ97. ارائهشده در دفتر مقام معظم رهبری.
مصطفوى، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهرى، مرتضی (بیتا). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. تهران: صدرا.
موسوی خمینی، سیدروحالله (1378). صحیفة امام. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی(ره).
Dinpanah, Hasan. (2026) Explanation of the specific foundations of Islamic spirituality centered on the doctrine of monotheism (with emphasis on the view of Allama Misbah). Ma`rifat-e Kalami, 16(1), 7-29 https://doi.org/10.22034/kalami.2026.5002840.
Hasan Dinpanah."Explanation of the specific foundations of Islamic spirituality centered on the doctrine of monotheism (with emphasis on the view of Allama Misbah)". Ma`rifat-e Kalami, 16, 1, 2026, 7-29
Dinpanah, H.(2026) 'Explanation of the specific foundations of Islamic spirituality centered on the doctrine of monotheism (with emphasis on the view of Allama Misbah)', Ma`rifat-e Kalami, 16(1), pp. 7-29
Dinpanah, H. Explanation of the specific foundations of Islamic spirituality centered on the doctrine of monotheism (with emphasis on the view of Allama Misbah). Ma`rifat-e Kalami, 2026; 16(1): 7-29