Ma`rifat-e Kalami, Volume 16, Issue 1, No 34, Year 2026, Pages 65-85

    A Rational Analysis of the Doctrine of “Negation of Attributes” (Nafy al-Ṣifāt) in the Narratives Based on the Argument from the Necessity of Limitation

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Morteza Khoshsohbat / Assistant Professor, Department of Theology and Philosophy of Religion, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran / khoshsohbat@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.20088876.1404.16.1.4.3
    doi10.22034/kalami.2026.5003350
    Abstract: 
    The doctrine of “negation of attributes” (nafy al-ṣifāt) is one of the controversial discussions in attributive monotheism (tawḥīd ṣifātī), which emphasizes the negation of any external realization of attributes in the divine essence. In addition to its ontological dimension, it also has epistemological and semantic aspects. Although this doctrine has been accepted by many theologians and some early philosophers, today (due to the predominance of the philosophical theory of identity or ‘aynīyah) it is presented as an aberrant, rejected theory lacking rational support. However, the narrations of the Ahl al-Bayt (upon them be peace), while explicitly affirming the doctrine, provide the basis for various rational arguments for it by stating the impossible consequences of God having attributes, including the argument from the “necessity of limitation” (luzūm al-taḥaddud). Despite its special place in the narrations, this argument has rarely been treated systematically and independently. The main problem of this research is to explain and rationally analyze this entailment, drawing inspiration from the narrations. In this regard, using an analytical-rational method, four epistemological bases are examined and explained: “the inherent limitation of concepts,” “concepts as entailing limit,” “the impossibility of abstracting multiple concepts from an unlimited essence,” and “the impossibility of concepts conveying the unlimited reality.” The research findings show that based on these foundations, the entailment of attribute with the limitation of the divine essence can be rationally explained, thereby clarifying one of the arguments for the doctrine of the negation of attributes.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :تحلیل عقلی آموزه نفی صفات در روایات بر اساس دلیل لزوم محدودیت
    Abstract: 
    آموزه «نفی صفات» اگرچه بیان‌گر اصلی هستی‌شناختی درباره صفات الهی است که هرگونه تحقق خارجی و وجودداشتن صفات را از ذات الهی نفی می‌کند؛ اما سویه‌هایی معرفت‌شناختی و معناشناختی را هم به‌دنبال دارد که هم در روایات اهل‌بیت مطرح شده است و هم مورد پذیرش جمع زیادی از متکلمان و فلاسفه متقدم بوده است، هرچند این دیدگاه در دوره‌های متأخر نظریه‌ای مهجور و فاقد پشتوانه‌ی عقلی تلقی شده است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ عقلی و با اتکاء به روایات اهل‌بیت، به واکاوی و تحلیل عقلیِ دلیل «لزوم محدودیت» به‌عنوان یکی از لوازم محال باور به صفت‌داشتن خداوند و امکان توصیف الهی می‌پردازد؛ دلیلی که در روایات متعددی نیز بیان شده است. در این چارچوب، چهار مبنای مهم معرفت‌شناختی «محدودیت ذاتی مفاهیم»، «حدآوری مفاهیم»، «امتناع انتزاع مفاهیم متعدد از ذات نامحدود» و «عدم امکان حکایت مفاهیم از حقیقت نامحدود» تبیین و تحلیل شده‌اند. براساس این مبانی و با بررسی همه‌ی جوانب و فروض مسئله، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که تلازم وصف با محدودیت ذات الهی ــ در سطح عقلی و روایی ــ به نفی مطلق صفات از ذات حق تعالی می‌انجامد.
    References: 
    • ابن‌الانباری، ابوالبرکات (بی‌تا). الانصاف فی مسائل الخلاف بین البصریین و الکوفیین. تحقیق: جودة مبروک محمد مبروک. قاهره: مکتبة الخانجی. 
    • ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1404ق الف). التعلیقات. تحقیق: عبدالرحمن بدوی. بیروت: مکتبة الاعلام الاسلام. 
    • ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1404ق ب). الشفاء (الطبیعیات). تحقیق: سعید زاید و دیگران. قم: مکتبة آیة الله المرعشی. 
    • ابن‌شعبه، حسن‌بن‌علی (1404ق). تحف العقول. تصحیح: علی‌اکبر غفاری. قم: جامعة مدرسین. 
    • ابن‌فارس، احمد (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی. 
    • ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر ـ دار صادر. 
    • اعتصامی، عبدالهادی (۱۳۹۲). مسئلة نفی صفات در روایات اهل‌بیت. تحقیقات کلامی، 1(۲)، ۲۹ـ۵۰.
    • برنجکار، رضا و زارع‌پور، محسن (۱۴۰۰). آموزة نفی صفات در احادیث شیعه. علوم حدیث، ۲۶(۲)، ۱۲۲ـ۱۴۴.
    • برنجکار، رضا و زارع‌پور، محسن (۱۴۰۱الف). مبانی و ادلة نفی صفات در کلام امامیه. فلسفة دین، ۱۹(۱)، ۷۳ـ۹۸.
    • برنجکار رضا و زارع‌پور، محسن (۱۴۰۱ب). نظریة نفی صفات در مدرسة کلامی کوفه و قم. سفینه، 19(۷۵)، ۹ـ۳۰.
    • بنی‌هاشمی، سیدمحمد و روشن‌بین، ایمان (۱۳۹۳). بررسی روایات نفی صفات از ذات الهی و دلالت‌های آن. نقد و نظر، ۱۹(۱)، ۱۴۷ـ۱۶۹.
    • تفتازانی، سعدالدین (1409ق). شرح المقاصد. قم: شریف الرضی. 
    • جرجانی، میرسیدشریف (1325ق). شرح المواقف. تصحیح: بدرالدین نعسانی‌. قم: شریف الرضی. 
    • جرجانی، میرسیدشریف (1412ق). التعریفات. تهران: ناصرخسرو. 
    • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۶۸). شرح حکمت متعالیة اسفار اربعه. تهران: الزهرا. 
    • حلی، حسن‌بن‌یوسف (1419ق). نهایة المرام فى علم الکلام. تحقیق: فاضل عرفان‌. قم: موسسة الامام الصادق. 
    • خوش‌صحبت، مرتضی (۱۴۰۳). بازخوانی تحلیلی انتقادی نظریه‌های هستی‌شناختی اوصاف الهی نزد اندیشمندان مسلمان. معرفت کلامی، 15(۳۲)، ۲۸ـ۴۸. 
    • خوش‌صحبت، مرتضی و یوسفیان، حسن (۱۳۹۹). بازخوانی نظریة نیابت ذات از صفات در هستی‌شناسی اوصاف الهی و نسبت آن با مسئلة نفی صفات و نظریة عینیت. معرفت کلامی، 11(۲۴)، ۲۳ـ۴۰. 
    • رازی، فخرالدین (1411ق). المباحث المشرقیة فى علم الالهیات و الطبیعیات. قم: بیدار. 
    • رازی، فخرالدین (1420ق). المحصل. تحقیق: حسین آتای. قم: شریف الرضی. 
    • راغب اصفهانی، حسین‌بن‌ابراهیم (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار القلم ـ دمشق: الدار الشامیه. 
    • زارع‌پور، محسن (۱۴۰۰). بررسی اشکالات آموزة نفی صفات. تحقیقات کلامی، ۹(۳۴)، ۸۵ـ۱۰۶. 
    • زارع‌پور، محسن؛ برنجکار، رضا و توران، امداد (۱۴۰۱). نظریة نفی صفات در مدرسة کلامی اصفهان. شیعه‌پژوهشی، ۹(۲۳)، ۸ـ۳۷. 
    • ساعتچی، مهدی و سعیدی‌مهر، محمد (۱۳۹۶). معنای نفی صفات در آموزه‌های شیعی از دیدگاه سیداحمد کربلایی و علامه طباطبایی. معرفت کلامی، 8(۱۸)، ۶۱ـ۷۸. 
    • سوری، روح‌الله و بیگلری، زهرا (۱۳۹۵). مقایسة نامحدود وجودی با نامحدود کمی. جاویدان خرد، (۲۹)، ۵۹ـ۸۴. 
    • سید رضی، محمدبن‌حسین (1414ق). نهج‌البلاغه. تحقیق: صبحی صالح. قم: هجرت. 
    • شهرزوری، شمس‌الدین (1383). رسائل الشجرة الالهیة فى علوم الحقایق الربانیة. تصحیح: نجفقلى حبیب. تهران: مؤسسة حکمت و فلسفة ایران. 
    • شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم (1364). الملل و النحل. تحقیق: محمد بدران‌. قم: الشریف الرضی.
    • الصاحب، اسماعیل‌بن‌عباد (۱۹۹۴م). المحیط فی اللغه. تحقیق: محمدحسن آل‌یاسین. بیروت: عالم الکتب. 
    • صدرالمتألهین، محمدبن‌قوام (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب. تصحیح: محمد خواجوی. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی. 
    • صدرالمتألهین، محمدبن‌قوام (1366). شرح اصول کافی. تصحیح محمد خواجوی. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی‌. 
    • صدرالمتألهین، محمدبن‌قوام (۱۴۲۲ق). شرح الهدایة الاثیریة. تصحیح: محمدمصطفی فولادکار. بیروت: التاریخ العربی. 
    • صدرالمتألهین، محمدبن‌قوام (1981م). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث. 
    • صدوق، محمدبن‌بابویه (1378). عیون اخبار الرضا؟ع؟. تهران: نشر جهان. 
    • صدوق، محمدبن‌بابویه (1398ق). التوحید. قم: مؤسسة النشر الاسلامی‌. 
    • طالب‌زاده، سیدحمید (۱۳۸۵). متناهی و نامتناهی. فلسفه، 34(۶)، ۸۷ـ۱۰۲. 
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1378). نهایة الحکمة. تصحیح و تعلیق: غلامرضا فیاضی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی. 
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1419ق). الرسائل التوحیدیه. بیروت: مؤسسة النعمان. 
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1973م). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: الاعلمی. 
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1981م). علی؟ع؟ و الفلسفة الالهیة. بیروت: الدار الاسلامیه. 
    • طبرسی، احمدبن‌علی (1403ق). الاحتجاج علی اهل اللجاج. مشهد: نشر مرتضی. 
    • طوسی، نصیرالدین (1375). شرح الاشارات و التنبیهات. قم: البلاغه. 
    • طوسی، نصیرالدین (1407ق). تجرید الاعتقاد. تحقیق: حسینی جلالی‌. قم: دفتر تبلیغات اسلامی. 
    • طوسی، نصیرالدین (1413ق). قواعد العقائد. تحقیق: على حسن خازم‌. لبنان: دار الغربه. 
    • عابدی، احمد و حیدری، مجتبی (۱۳۸۹). بررسی و نقد دیدگاه قاضی سعید قمی در نفی اتصاف ذات خداوند به اسما و صفات. پژوهش‌های کلامی، ۱۱(۳ـ۴)، ۱۴۳ـ۱۶۲. 
    • عسکری، حسن‌بن‌عبدالله (1400ق). الفروق فی اللغه. بیروت: دار الآفاق الجدیده. 
    • عشریه، رحمان (۱۳۹۸). ارزیابی آموزة نفی صفات در نهج‌البلاغه در اندیشة ابن‌میثم بحرانی. پژوهش‌نامة نهج‌البلاغه، ۷(۲۶)، ۱ـ۱۶. 
    • فیاضی، غلامرضا (۱۳۸۷). هستی و چیستی در مکتب صدرایی. تدوین: حسینعلی شیدانشید. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 
    • فیض کاشانی، محسن‌بن‌مرتضی (1423ق). قرة العیون فی المعارف و الحکم. قم: دار الکتاب الاسلامی. 
    • کفعمی، ابراهیم‌بن‌على (1405ق). المصباح. قم: دار الرضی. 
    • کفعمی، ابراهیم‌بن‌على (1418ق). البلد الامین والدرع الحصین. بیروت: الاعلمی. 
    • کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق). الکافی. تصحیح: علی‌اکبر غفاری. تهران: دار الکتب الاسلامیه. 
    • مازندرانی، ملاصالح (1382ق). شرح الکافی؛ الاصول و الروضه. تحقیق: ابوالحسن شعرانی. تهران: المکتبة الإسلامیة. 
    • مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقى (1403ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۱). آموزش فلسفه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مطهری، مرتضی (1374). مجموعه‌آثار شهید مطهری (ج6: پاورقی بر اصول فلسفه و روش رئالیسم). تهران: صدرا. 
    • مطهری، مرتضی (1376). مجموعه‌آثار شهید مطهری (ج5: شرح منظومه). تهران، صدرا. 
    • مفید، محمدبن‌نعمان (1413ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید. 
    • میرداماد، محمدبن‌محمدباقر (1367). قبسات. تهران: دانشگاه تهران. 
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Khoshsohbat, Morteza. (2026) A Rational Analysis of the Doctrine of “Negation of Attributes” (Nafy al-Ṣifāt) in the Narratives Based on the Argument from the Necessity of Limitation. Ma`rifat-e Kalami, 16(1), 65-85 https://doi.org/10.22034/kalami.2026.5003350.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Morteza Khoshsohbat."A Rational Analysis of the Doctrine of “Negation of Attributes” (Nafy al-Ṣifāt) in the Narratives Based on the Argument from the Necessity of Limitation". Ma`rifat-e Kalami, 16, 1, 2026, 65-85

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Khoshsohbat, M.(2026) 'A Rational Analysis of the Doctrine of “Negation of Attributes” (Nafy al-Ṣifāt) in the Narratives Based on the Argument from the Necessity of Limitation', Ma`rifat-e Kalami, 16(1), pp. 65-85

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Khoshsohbat, M. A Rational Analysis of the Doctrine of “Negation of Attributes” (Nafy al-Ṣifāt) in the Narratives Based on the Argument from the Necessity of Limitation. Ma`rifat-e Kalami, 2026; 16(1): 65-85