Ma`rifat-e Kalami, Volume 16, Issue 2, No 35, Year 2026, Pages 43-59

    The Role of the Empirical Method in Proving the Existence of God

    Article Type: 
    Promotional
    Writers:
    ✍️ Mohammad hosein Faryab / Associate Professor, Department of Theology and Philosophy of Religion, Imam Khomeini Educational and Research Institute / faryab@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.20088876.1404.16.2.12.3
    doi Registering DOI...⏳
    Abstract: 
    In its oldest and most common model, the empirical method is a method that arrives at theory on the basis of sensory observations, although various formulations and analyses of this method have been proposed among philosophers of science. This method is only effective in natural matters and is incapable of proving or denying supernatural affairs. Nevertheless, the achievements of the empirical method are highly effective for proving or denying religious doctrines—especially belief-based doctrines—and both proponents and opponents of religiosity utilize these achievements in their favor. This article, using an analytical method, examines the role of the empirical method in the acceptance of the most fundamental religious doctrine, namely the "existence of God," in the works of religious thinkers. Based on the investigation of the arguments for proving the existence of God, it is concluded that religious scholars—whether Muslim or non-Muslim—have, by employing the empirical method, formulated three important arguments—the teleological, the temporal (ḥudūth), and the motion (ḥaraka) arguments—and have thereby proven the existence of God.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title : نقش روش تجربی در اثبات وجود خدا
    Abstract: 
    روش تجربی در قدیمی‌ترین و رایج‌ترین الگوی خود، روشی است که بر پایۀ مشاهدات حسی به نظریه می‌رسد، هرچند تقریرها و تحلیل‌های مختلفی از این روش در میان فیلسوفان علم مطرح شده است. این روش صرفاً در مسائل طبیعی کارآیی دارد و از اثبات یا انکار امور ماوراءطبیعی ناتوان است. درعین‌حال، دستاوردهای روش تجربی برای اثبات یا انکار آموزه‌های دینی ـ به‌ویژه آموزه‌های اعتقادی ـ بسیار کارآمدند و موافقان و مخالفان دین‌باوری از آن دستاوردها به نفع خود بهره می‌برند. این نوشتار، با روش تحلیلی به بررسی نقش روش تجربی در پذیرش مبنایی‌ترین آموزۀ دینی، یعنی «وجود خدا» در آثار اندیشمندان دینی پرداخته است. با توجه به تحقیق در ادلۀ اثبات وجود خدا، این نتیجه به دست می‌آید که عالمان دینی ـ خواه مسلمان و خواه غیرمسلمان ـ با بهره‌گیری از روش تجربی به تقریر سه برهان مهم نظم، حدوث و حرکت پرداخته‌اند و وجود خدا را اثبات کرده‌اند.
    References: 
    • آمدی، سیف‌الدین علی بن محمد (1423ق). ابکار الافکار فی اصول الدین. تحقیق احمد محمدمهدی. قاهره: دار الکتب.
    • ابن‌‌رشد، محمد بن احمد (1993م). تهافت التهافت. بیروت: دار الفکر.
    • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1400ق). رسائل ابن‌سینا. قم: بیدار.
    • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375). الاشارات و التنبیهات. قم: البلاغۀ.
    • ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1995م). لسان العرب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • اشعری، علی بن اسماعیل (بی‌تا). اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع. تصحیح حموده غرابه. قاهره: المکتبۀ الازهریۀ للتراث.
    • باقلانی، ابوبکر محمد بن طیب (1414ق). تمهید الاوائل و تلخیص الدلائل. تحقیق عمادالدین احمد حیدر. بیروت: مؤسسۀ الکتب الثقافیه.
    • بولوره، میشل ـ ایو و بوناسی، اولیویه (1403). خدا،‌ علم و برهان‌ها. ترجمۀ کیانوش امیری. تهران: نیماژ.
    • پترسون، مایکل و دیگران (1383). عقل و اعتقاد دینی. ترجمۀ احمد نراقی و ابراهیم سلطانی. تهران: طرح نو.
    • تفتازانی، مسعود بن عمر (1409ق). شرح المقاصد. تحقیق عبدالرحمن عمیره. قم: شریف الرضی.
    • چالمرز، آلن. اف (1374). چیستی علم؛ درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی. ترجمۀ سعید زیباکلام. تهران: علمی و فرهنگی.
    • حلی، حسن بن یوسف (1386). معارج الفهم فی شرح النظم. قم: دلیل ما.
    • حمصی رازی، سدیدالدین محمود بن علی (1412ق). المنقذ من التقلید. قم: مؤسسة النشرالاسلامی.
    • راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. تحقیق صفوان عدنان داودی. بیروت: دار العلم.
    • سبحانی، جعفر (1412ق). الالهیات علی هدی الکتاب و السنۀ و العقل. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
    • سبزواری، ملاهادی (1369ـ1379). شرح المنظومه. تحقیق مسعود طالبی. تهران: ناب.
    • صدر، سیدمحمدباقر (1424ق). المرسل الرسول الرساله. قم: دار الکتاب الاسلامی.
    • طریحی، فخرالدین (1408ق). مجمع البحرین. تحقیق سیداحمد حسینی. قم: دار النشر الثقافة الاسلامیه.
    • طوسی، محمد بن حسن (1406ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. بیروت: دار الاضواء.
    • طوسی، محمد بن حسن (1414ق). الرسائل العشر. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
    • عبدالرحمان مرحبا، محمد (1985م). الکندی، فلسفته، منتخبات. بیروت: عویدات.
    • علم‌الهدی، سید مرتضی (1387). شرح جمل العلم و العمل. نجف اشرف: مطبعۀ الآداب.
    • غزالی، ابوحامد (1409ق). الاقتصاد فی الاعتقاد. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • فارابی، ابونصر محمد بن محمد (1996م). السیاسة المدنیة، بیروت: مکتبۀ الهلال.
    • فخر رازی، محمد بن عمر (1373). شرح عیون الحکمۀ. تحقیق محمد حجازی و احمدعلی سقا، تهران: مؤسسۀ الصادق.
    • فخر رازی، محمد بن عمر (1411ق). المباحث المشرقیه. قم: بیدار.
    • فلو، آنتونی (1394). هر کجا دلیل ما را برد. ترجمۀ سیدحسین حسینی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    • کلینی، محمد بن یعقوب (1362). الکافی. تهران: اسلامیه.
    • گروهی از نویسندگان (1401). فرگشت و طراحی هوشمند؛ بررسی آرای ریچارد داوکینز و آنتونی فلو در برهان نظم. اندیشه نوین دینی، 71، 177ـ196.
    • لیدیمن، جیمز (1390). فلسفه علم. ترجمۀ حسین کریمی. تهران: حکمت.
    • لین کریگ، ویلیام (1388). آغاز عالم از منظر نجوم و فلسفه. ترجمۀ‌ نجمه حاجی‌مومجی. نامۀ‌ علم و دین، 45 و 46، 124ـ149.
    • ماتریدی، ابومنصور (1427ق). التوحید. تحقیق عاصم ابراهیم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • مجلسی، محمدباقر (1404ق). بحار الانوار. بیروت: مؤسسۀ الوفاء.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1384). آموزش عقاید. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1389). دربارۀ پژوهش. تدوین جواد عابدینی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1398). آموزش فلسفه.‌ قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مطهری، مرتضی (1372). مجموعۀ آثار. تهران: صدرا.
    • صدرالمتألهین (1981م). الحکمۀ المتعالیۀ فی الاسفار العقلیۀ الاربعۀ. بیروت: دار احیاء التراث.
    • موریسین، کرسی (1358). راز آفرینش انسان. ترجمۀ محمد سعیدی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
    • نوری، حسین (1350). شگفتی‌های آفرینش. تهران: برهان.
    • هاج، پاول (1372). ساختار ستارگان و کهکشان‌‌ها. ترجمۀ توفیق حیدرزاده. تهران: گیتاشناسی.
    • هیوم، دیوید (1397). گفت‌وگوهایی دربارۀ دین طبیعی. ترجمه و تحقیق رسول رسولی‌نژاد و سوده مهتاب‌پور. تهران: حکمت.
    • هیک، جان (1382). اثبات وجود خداوند. ترجمۀ عبدالرحیم گواهی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    • یوسفیان، حسن (1390). کلام جدید. تهران و قم: سمت و مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    References: 
    • Flew, Antony (2007). There Is a God; How the World’s Most Notorious Atheist Changed His Mind. New York: HarperCollins.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Faryab, Mohammad hosein. (2026) The Role of the Empirical Method in Proving the Existence of God. Ma`rifat-e Kalami, 16(2), 43-59 https://doi.org/10.22034/kalami.2026.5003632.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohammad hosein Faryab."The Role of the Empirical Method in Proving the Existence of God". Ma`rifat-e Kalami, 16, 2, 2026, 43-59

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Faryab, M.(2026) 'The Role of the Empirical Method in Proving the Existence of God', Ma`rifat-e Kalami, 16(2), pp. 43-59

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Faryab, M. The Role of the Empirical Method in Proving the Existence of God. Ma`rifat-e Kalami, 2026; 16(2): 43-59