Ma`rifat-e Kalami, Volume 16, Issue 2, No 35, Year 2026, Pages 95-114

    The Origin and Development of the Doctrine of Imamate in Early Shiʿism: A Critique of the Orientalist Reading of Mohammad Ali Amir-Moezzi

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Alireza Asaadi / Associate Professor, Department of Theology, Research Institute of Islamic Sciences and Culture, Qom / asaadi@isca.ac.ir
    dor 20.1001.1.20088876.1404.16.2.5.6
    doi Registering DOI...
    Abstract: 
    This article is dedicated to examining and critiquing Mohammad Ali Amir-Moezzi's reading concerning the origin and development of the doctrine of Imamate in early Shiʿism. The central issue of the research is the evaluation of the validity and coherence of three of his claims in this regard: first, the influence of pre-Islamic cultural and religious backgrounds—particularly Iranian elements—on the doctrine of Imamate; second, the historical crystallization of Imamate in the form of the "religion of ʿAlī" (dīn-i ʿAlī) as the initial nucleus of Shiʿism; and third, the hypothesis of a transition from "esoteric Shiʿism" to "rational-theological Shiʿism" in the fourth century AH. This study, employing a descriptive-critical approach, while accurately representing Amir-Moezzi's viewpoint, critiques its evidence. The findings indicate that the adaptationist interpretation of the origin of Imamate lacks sufficient historical substantiation; the concept of the "religion of ʿAlī" does not imply an independent belief system; and the dichotomization between esoteric Shiʿism and rational Shiʿism is inconsistent with the trajectory of Shiʿi intellectual development. Accordingly, the article concludes that the doctrine of Imamate is rooted in a revelatory context and Islamic texts, and its historical developments cannot be regarded as indicative of a substantial transformation or a fundamental rupture in the doctrinal identity of Shiʿism.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :خاستگاه و تطور آموزۀ امامت در تشیع نخستین؛ نقد خوانش خاورشناسانه امیرمعزی
    Abstract: 
    این مقاله به بررسی و نقد خوانشِ محمدعلی امیرمعزی درباره خاستگاه و تطور آموزۀ امامت در تشیع نخستین اختصاص دارد. مسئلۀ محوری پژوهش، سنجش اعتبار و انسجام سه مدعای او در این زمینه است. نخست، تأثر آموزۀ امامت از زمینه‌های فرهنگی و دینیِ پیشااسلامی ـ به‌ویژه عناصر ایرانی؛ دوم، تبلور تاریخی امامت در قالب «دینِ علی» به‌مثابه هستۀ آغازین تشیع؛ و سوم، فرضیه گذار از «تشیع باطنی» به «تشیع عقلانی ـ کلامی» در قرن چهارم هجری. این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ انتقادی، ضمن بازنمایی دقیق دیدگاه امیرمعزی، به نقد شواهد آن پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تفسیر اقتباس‌گرایانه از منشأ امامت، از اثبات تاریخی کافی برخوردار نیست؛ مفهوم «دین علی» دلالت بر نظام اعتقادی مستقلی ندارد؛ و دوگانه‌سازی میان تشیع باطنی و تشیع عقلانی، با سیر تحول اندیشۀ شیعی سازگار نیست. بر این اساس، مقاله نتیجه می‌گیرد آموزۀ امامت، ریشه در بستر وحیانی و نصوص اسلامی داشته و تحولات تاریخی آن را نمی‌توان ناظر به دگرگونی ماهوی یا گسست بنیادین در هویت اعتقادی تشیع دانست.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • ابن ‌ابی‌یعلی، محمد بن‌ محمد (بی‌‌تا). طبقات الحنابله. بیروت: دار المعرفه.
    • ابن‌شهرآشوب مازندرانى، محمد بن‌ على (1379ق). مناقب آل ابی‌طالب. قم: علامه.
    • ابن‌‌قتیبه، عبدالله ‌‌بن ‌مسلم (1410ق). الامامۀ و السیاسۀ المعروف بتاریخ الخلفاء. بیروت: دارالاضواء.
    • ابن‌قتیبه، عبدالله ‌‌بن ‌مسلم (1423ق). الشعر و الشعراء. قاهره: دار الحدیث.
    • احدیان، مریم و همکاران (1401). امامت باطنی در بصائر الدرجات و الارشاد. امامت‌پژوهی، 31، 191-233.
    • ازکوی، سرحان ‌بن ‌سعید (1434ق). کشف الغمة الجامع لاخبار الامه. عمان: وزارۀ التراث و الثقافه.
    • اسعدی، علیرضا (1391). متکلمان شیعه: سیدمرتضی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    • امیرمعزی، محمدعلی (1394). تشیع ریشه‌ها و باورهای عرفانی. ترجمۀ نورالدین الله‌دینی. تهران: نامک.
    • امیرمعزی، محمدعلی (1398). راهنمای ربانی در تشیع نخستین. ترجمۀ نورالدین الله‌دینی. تهران: نامک.
    • امینی، عبدالحسین (1416ق). الغدیر فی الکتاب و السنۀ و الادب. قم: مرکز الغدیر.
    • امیرمعزی، محمدعلی (1397). دین‌پژوهی در مواجه با فلسفه و تاریخ. گفت‌وگو کوهزاد اسماعیلی. فرهنگی هنری ایوان، 3، 44-53.
    • آقانوری، علی و هادی‌منش، ابوالفضل (1395). بررسی و نقد اندیشه امیرمعزی در باب امامت سیاسی اهل‌بیت(ع). پژوهش‌نامه امامیه، 2 (3)، 47-72.
    • برقى، احمد بن‌ محمد بن خالد (1371ق). المحاسن. قم: دار الکتب العلمیه.
    • بلاذری، احمد بن‌ یحیی (1417ق). انساب الاشراف. بیروت: دار الفکر.
    • پورداود، ابراهیم (گزارش) (1347). یشت‌ها. تهران: کتابخانۀ طهوری.
    • ثقفی، محمد (1370). نقدی بر کتاب الخوارج و الشیعه. مشکوۀ، 33، 225-240.
    • جبرئیلی، محمدصفر (1400). مدارس کلامی شیعه. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    • جرجی زیدان (1372). تاریخ تمدن اسلام. تهران: امیرکبیر.
    • جعفری‌ ربانی، محمد (1391). بررسی تطور مفهوم عقل در اندیشه امامیه نخستین. نقد و نظر، 67، 106-121.
    • جعفریان، رسول (1404). از شیعه علی تا دین علی». آینه پژوهش، 213، 351-379.
    • حلی، حسن‌ ‌بن ‌یوسف (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تعلیقه حسن حسن‌زاده آملی. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
    • دلیر، نیره (1393). مبانی نظری پادشاهی و سلطنت؛ بررسی تطبیقی فره ایزدی و ظل‌اللهی. مطالعات تاریخ فرهنگی، 20، 39ـ59.
    • ذهبی، شمس‌‌الدین (1413ق). تاریخ الاسلام. بیروت: دار الکتب العربی.
    • رضائی، محمدجعفر و نصیری، محمد (1391). نظریه امامت باطنی در تشیع نخستین در بوته نقد. نقد و نظر، 67، 173-198.
    • سبحانی، محمدتقی (زیر نظر) (1395). جستارهایی در مدرسه کلامی قم. قم: دار الحدیث.
    • سپاهی، مجتبی و طباطبائی، سیدمهران (1396). تحلیل و مفهوم‌شناسی کلامی اصطلاح دین علی در منابع روایی فریقین. جستارهایی در فلسفه و کلام، 49 (99)، 83-102.
    • سید مرتضی، علی ‌‌بن ‌حسین (1410ق). الشافی فی الامامه. تهران: مؤسسۀ الصادق(ع).
    • سیوطی، عبدالرحمن ‌بن ابی‌بکر (1401ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
    • شهرستانی، عبدالکریم (1415ق). الملل و النحل. بیروت: دار المعرفه.
    • شهیدی، سیدجعفر (1367). زندگانی علی ‌بن ‌الحسین(ع). تهران: مرکز نشر فرهنگ اسلامی.
    • صدوق، محمد بن‌ علی (1385). علل الشرایع. قم: کتابفروشی داوری.
    • صدوق، محمد بن‌ علی (1395ق). کمال الدین و تمام النعمه. تهران: اسلامیه.
    • صدوق، محمد بن‌ علی (1403ق). معانی الاخبار. قم: جامعۀ مدرسین.
    • طبری، محمد بن جریر (1387ق). تاریخ الطبری. بیروت: دار التراث.
    • طوسی، محمد بن ‌حسن (1406ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. بیروت: دار الاضواء.
    • طوسی، نصیرالدین (1407ق). تجرید الاعتقاد. تهران: مکتب الاعلام الاسلامی.
    • فاریاب، محمدحسین (1395). روش‌شناسی و بسترشناسی فکری نظریات متکلمان شیعی مکتب بغداد (قرن چهارم و پنجم) در مسئله امامت. معرفت کلامی، 17، 125-147.
    • کلینی، محمد بن‌ یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    • لالانی، ارزینا آر. (1381). نخستین اندیشه‌های شیعی. ترجمۀ فریدون بدره‌ای. تهران: نشر و پژوهش فروزان‌روز.
    • لاهیجی، عبدالرزاق (1383). گوهر مراد. تهران: سایه.
    • مبرد، محمد بن ‌یزید (1417ق). الکامل فی اللغه و الادب. قاهره: دار الفکر العربی.
    • مطهری، مرتضی (1366). خدمات متقابل اسلام و ایران. تهران: صدرا.
    • معرفت، محمدهادی (1384). صیانۀ القرآن عن التحریف. قم: التمهید.
    • معرفت، محمدهادی (1423ق). شبهات و ردود حول القرآن الکریم. قم: التمهید.
    • مفید، محمد بن‌ محمد بن نعمان (1414ق). سلسله مؤلفات الشیخ المفید، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. بیروت: دار المفید.
    • منتظری‌مقدم، حامد (1398). رهیافتی نو به تاریخ پیدایش تشیع اثناعشری: شکل‌گیریِ به‌هنگام. معرفت کلامی. 47، 83ـ102.
    • میرعرب، فرج‌الله (1399). کتاب بررسی ادعای اقتباس قرآن از عهدین. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    • نصر بن مزاحم (1382ق). وقعه صفین. قاهره: مؤسسۀ العربیۀ الحدیثه.
    • نوبختی، حسن ‌بن موسی (1404ق). فرق الشیعه. بیروت: دار الاضواء.
    • هادی‌منش، ابوالفضل و بارانی، محمدرضا (1397). مکتب شیعی امامان در دو سوی ایران‌گرایی ضدعربی و غلوگرایی از دیدگاه امیرمعزی. شیعه‌شناسی، 63، 63ـ90.
    • یعقوبی، احمد ‌بن ‌ابی‌یعقوب (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Asaadi, Alireza. (2026) The Origin and Development of the Doctrine of Imamate in Early Shiʿism: A Critique of the Orientalist Reading of Mohammad Ali Amir-Moezzi . Ma`rifat-e Kalami, 16(2), 95-114 https://doi.org/10.22034/kalami.2026.5003682.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Alireza Asaadi." The Origin and Development of the Doctrine of Imamate in Early Shiʿism: A Critique of the Orientalist Reading of Mohammad Ali Amir-Moezzi ". Ma`rifat-e Kalami, 16, 2, 2026, 95-114

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Asaadi, A.(2026) ' The Origin and Development of the Doctrine of Imamate in Early Shiʿism: A Critique of the Orientalist Reading of Mohammad Ali Amir-Moezzi ', Ma`rifat-e Kalami, 16(2), pp. 95-114

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Asaadi, A. The Origin and Development of the Doctrine of Imamate in Early Shiʿism: A Critique of the Orientalist Reading of Mohammad Ali Amir-Moezzi . Ma`rifat-e Kalami, 2026; 16(2): 95-114