This article will be published in future issues of Ma`rifat-e Kalami.

    Explaining the Gap between Divine Habit and Human Agency in Light of the Three Realms: The Status of Causality in Ghazali’s Thought

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    Fatemeh AminiPouya / دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران / f.aminipouya@ut.ac.ir
    ✍️ Ali asghar / دانشیار شهید مطهری / jafari_valani@yahoo.com
    Receive Date: 2026/07/26
    Keywords: 
    Al-Ghazali
    Divine Custom
    human agency
    Intrinsic Necessity
    Transcendental Causality
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :تبیین شکاف میان عادت الهی و فاعلیت انسان در پرتو ساحت‌های سه‌گانه جایگاه علیت نزد غزالی
    Abstract: 
    این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی پیوند میان ارکان اندیشه امام محمد غزالی در سه ساحت خداشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی می‌پردازد و گذار او از نفی علیت در طبیعت به سوی اثبات ضرورت در ساختار جان آدمی را تبیین می‌کند. در ساحت جهان‌شناسی، غزالی برای صیانت از قدرت مطلق الهی و توحید افعالی، پیوند ضروری میان پدیده‌های مادی را نفی کرده و آن را تنها «عادت الهی» می‌نامد. اما در ساحت انسان‌شناسی، وی برای پی‌ریزی نظام اخلاقی و معرفتی، به پذیرش سلسله‌مراتب علّی میان قوای نفس، امیال و نیات روی می‌آورد. او فرآیند خاطر، رغبت و اراده را زنجیره‌ای نظام‌مند می‌داند که در آن، معرفت به عنوان محرک نخستین، تحولات هویت انسانی را رقم می‌زند. این پیوستگی در ساحت خداشناسی به اوج می‌رسد؛ چرا که شناخت حق‌تعالی تنها از طریق اصلاح این نظام درونی و صیقل دادن آینه دل میسر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در منظومه فکری او، علیت از جهان فیزیکی به جهان روان‌شناختی منتقل شده تا مسیر کمال معنوی قاعده‌مند باقی بماند. لذا، نفی علیت بیرونی و اثبات ضرورت درونی بر مبنای تفکیک این ساحت‌ها، هیچ‌گونه تناقضی با یکدیگر ندارند.
    Keywords: 
    غزالی
    عادت الهی
    فاعلیت انسان
    ضرورت درونی
    علیت استعلایی
    • 4 reads
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    AminiPouya, Fatemeh, , Ali asghar. (2026) Explaining the Gap between Divine Habit and Human Agency in Light of the Three Realms: The Status of Causality in Ghazali’s Thought. Ma`rifat-e Kalami, (), -

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Fatemeh AminiPouya; Ali asghar ."Explaining the Gap between Divine Habit and Human Agency in Light of the Three Realms: The Status of Causality in Ghazali’s Thought". Ma`rifat-e Kalami, , , 2026, -

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    AminiPouya, F, , A.(2026) 'Explaining the Gap between Divine Habit and Human Agency in Light of the Three Realms: The Status of Causality in Ghazali’s Thought', Ma`rifat-e Kalami, (), pp. -

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    AminiPouya, F, , A. Explaining the Gap between Divine Habit and Human Agency in Light of the Three Realms: The Status of Causality in Ghazali’s Thought. Ma`rifat-e Kalami, 2026; (): -