معرفت کلامی

اعتقادات به‌عنوان پایه‌های اساسی دین باید بر اساس استدلال و یقین استوار باشند تا سایر آموزه‌های دینی بر پایة باورهای راسخ قرار گیرند. ازاین‌رو اندیشمندان اسلامی بر ضرورت یقینی بودن اصول عقاید تأکید کرده‌اند. بااین‌حال بررسی نظرات آنان نشان می‌دهد که تنها آیت‌الله قاضی طباطبایی و مرحوم محقق قمی به تبیین سطح یقین مورد نیاز در حوزۀ اعتقادات پرداخته‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بررسی مقایسه‌ای آرای این دو اندیشمند، به این پرسش پاسخ می‌دهد که آیا کسب یقین بالمعنی الاخص (یقین منطقی) در حوزة اعتقادات ضروری است یا اینکه مراتب نازل‌تر آن، مانند یقین بالمعنی الخاص یا یقین بالمعنی الاعم (یقین روان‌شناختی) یا حتی یقین عرفی (از جمله یقین حاصل از تقلید) نیز کفایت می‌کند؟ قاضی طباطبایی بر لزوم یقین بالمعنی الاخص در حوزة اعتقادات تأکید دارد و تقلید را جایز نمی‌داند؛ درحالی‌که محقق قمی این مرتبه از یقین را ضروری نمی‌داند و به کفایت اطمینان قلبی (از جمله جزم حاصل از تقلید) قائل است. به‌نظر می‌رسد که یقین منطقی، اگرچه مطلوب است و افراد مستعد بدان دست می‌یابند، اما به‌دلیل عدم امکان دستیابی به این مرتبه از یقین در کلیۀ اعتقادات و تفاوت استعدادهای مکلفان، الزامی نیست و مراتب نازل‌تر یقین نیز کفایت می‌کند. همچنین، معرفت یقینی حاصل از تقلید آگاهانه از متخصصان، نوعی استدلال بوده و واجد اعتبار عقلایی در حوزۀ اعتقادات است.