Ma`rifat-e Kalami, Volume 15, Issue 2, No 33, Year 2026 , Pages 141-161

    A Critical Review of the Qur’anic Arguments for Elemental Resurrection in the Thought of Ayatollah Subhani

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Ali Ghadrdan gharamaleki / Assistant Professor of Islamic Studies, University of Tabriz, Iran / a.ghadrdan@tabrizu.ac.ir
    dor 20.1001.1.20088876.1403.15.2.7.1
    doi 10.22034/kalami.2025.5001985
    Abstract: 
    Resurrection, as a fundamental pillar of Islam, possesses multiple dimensions. The manner in which the dead are resurrected is a central issue in eschatology and the subject of divergent views. Ayatollah Subhani, a prominent contemporary theologian, while affirming the presence of the immaterial soul in the afterlife, emphasizes the possibility of elemental (material) resurrection. He bases this claim solely on transmitted evidence, especially Qur’anic verses. The aim of this study is to critically analyze the Qur’anic evidence cited by Ayatollah Subhani in support of elemental resurrection. The research adopts a theoretical and problem-oriented approach, based on content analysis and argumentative examination. Through reference to Qur’anic verses and Subhani’s works, the relevant arguments are extracted and analyzed using principles of inference. The findings indicate that his emphasis on the apparent meaning of Qur’anic verses, without sufficient rational analysis, has led him to affirm elemental resurrection, whereas closer examination reveals ambiguities in the indication of these verses. Ultimately, the study shows that the cited Qur’anic evidence does not provide conclusive proof of elemental resurrection.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :بازخوانی انتقادی ادلة قرآنی معاد عنصری در اندیشة آیت‌الله سبحانی
    Abstract: 
    معاد به‌عنوان رکن بنیادین اسلام دارای ابعاد گوناگون است. چگونگی رستاخیز مردگان مسئله‌ای محوری در معادشناسی است که محل اختلاف دیدگاه‌های متعددی است. آیت‌الله سبحانی، از متکلمان برجستة معاصر، ضمن اعتقاد به حضور نفس مجرد در معاد، بر امکان معاد عنصری نیز تأکید دارد. او برای اثبات معاد عنصری، صرفاً به ادلۀ نقلی به‌ویژه آیات قرآن کریم استناد می‌کند. هدف این پژوهش، تحلیل انتقادی ادلة ‌قرآنی مورد استناد آیت‌الله سبحانی در زمینة اثبات معاد عنصری است. روش تحقیق در این پژوهش نظری و مسئله‌محور، مبتنی‌بر تحلیل محتوای متون و بررسی استدلالی است و از طریق مراجعه به آیات قرآن کریم و آثار آیت‌الله سبحانی، استدلال‌های مختلف در این زمینه استخراج می‌شوند و با استفاده از قواعد و اصول استنباط مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار می‌گیرند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تأکید ایشان بر ظاهر آیات قرآن بدون تحلیل عقلی به اثبات معاد عنصری در اندیشة وی منجر شده است؛ درحالی‌که تأمل در آیات و ارزیابی استدلال‌های وی ابهاماتی را در دلالت آیات بر معاد عنصری آشکار می‌سازد. در نهایت، این پژوهش نشان می‌دهد که ادلة قرآنی آیت‌الله‌ سبحانی در زمینة اثبات معاد عنصری دارای ابهامات قابل توجهی است و نمی‌توان ادلة مورد استناد ایشان را دلیلی قطعی بر معاد عنصری تلقی کرد.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • ابن‌سینا، حسین ‌بن ‌عبدالله (1379). النجاة‌ من الغرق فی بحر الضلالات. به ‌کوشش: محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران‌.
    • امدادی، احمد (1399). کاوش مبناشناختی مؤلفه‌های فلسفی در تحلیل عقلانی معاد جسمانی. پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، 1(1)، 63-84.
    • آمدى، سیف‌الدین (1423ق). أبکار الأفکار فی أصول الدین‌. تحقیق: احمد محمد مهدى‌. قاهره: دار الکتب‌.
    • اله‌بداشتی، علی و رضایی‌راد، محمدرضا (1394). معاد جسمانی از دیدگاه علامه طباطبائی. اندیشه علامه ‌طباطبائی، 2(2)، 61-72.
    • بهارنژاد، زکریا و اسداللهی، لیلا (1394). معاد جسمانی از دیدگاه حکیم سبزواری. آینه معرفت. 4(15)، 19-36.
    • تهرانی، میرزاجواد (1333). میزان المطالب. تهران: چاپخانة آفتاب.
    • جوادی آملی، عبدالله (1383). سرچشمة اندیشه. به ‌کوشش: عباس رحیمیان محقق. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389). تسنیم. به‌ کوشش: سعید بندعلی و عباس رحیمیان محقق. قم: اسراء.
    • حسینی شاهرودی، سیدمرتضی و فخار، وحیده و جعفری‌فر، مهدی (1402). تحلیل انتقادی قرآنی از معاد جسمانی عنصری در نگره تفکیک. قبسات، 28(107)، 171-201.
    • خوش‌صحبت، مرتضی (1393). معاد جسمانی از منظر علامه طباطبائی، با تأکید بر تفسیر المیزان. معرفت کلامی، 1(12)، 35ـ56.
    • سبحانی تبریزی، جعفر (1382). مدخل مسائل جدید در علم کلام. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
    • سبحانی تبریزی، جعفر (1413ق). الإلهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
    • سبحانی تبریزی، جعفر (1419ق). العقیدة الإسلامیة علی ضوء مدرسة أهل البیت. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
    • سبحانی تبریزی، جعفر (1421ق). مفاهیم القرآن. به‌ کوشش: جعفر هادی. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
    • سبحانی تبریزی، جعفر (1428ق). محاضرات فی الإلهیات. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
    • سقای بی‌ریا، محمد جواد و باقری، علی‌اوسط (1400). رابطة انسان‌شناسی و معاد از دیدگاه قرآن کریم. معرفت کلامی، 2(27)، 149ـ166.
    • سهروردی (شیخ اشراق)، یحیی (1375). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. به‌ کوشش: هانری کربن و دیگران. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    • صدرالدین شیرازی، محمد (1354). المبدأ و المعاد. به‌ کوشش: سیدجلال‌الدین آشتیانی.‌ تهران: انجمن حکمت و فلسفة ایران.
    • صدرالدین شیرازی، محمد (1981م). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة. بیروت‌: دار احیاء التراث.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1374). اصول فلسفه و روش رئالیسم. مقدمه و پاورقی: مرتضی مطهری. تهران: صدرا.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعۀ مدرسین.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1422ق). نهایة الحکمة. قم: جامعۀ مدرسین.
    • طبرسی، فضل ‌بن ‌حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
    • طبری، محمد ‌بن جریر (2001م). جامع البیان فی تفسیر القرآن. مصر: هجر.
    • طوسی، خواجه‌نصیرالدین (1326). اساس الاقتباس. تصحیح: مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران. 
    • طوسی، محمد ‌بن‌ حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • عبودیت، عبدالرسول (1391). درآمدی بر نظام حکمت صدرائی. تهران: سمت.
    • فیاضی، غلامرضا و شکری، مهدی (1391). معاد جسم عنصری (دلایل نقلی و نقد دیدگاه‌های رقیب). معرفت کلامی، 2(9)، 67ـ88.
    • فیض کاشانی، ملامحسن (1415ق). تفسیر الصافی. تهران: صدر.
    • قدردان قراملکی، علی (1397). ادلۀ عقلی تجرد نفس از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی. حکمت اسراء، 10(32)، 5ـ29.
    • قدردان قراملکی، علی (1399). اشاعره و آزادی انسان، بررسی و تحلیل نظریة کسب و تطور آن. قم: بوستان کتاب.
    • قدردان قراملکی، علی (1401). تجرد نفس از دیدگاه آقامجتبی قزوینی و آیت‌الله جوادی آملی. قم: مجمع عالی حکمت اسلامی.
    • قزوینی، شیخ‌مجتبی (1393). بیان الفرقان. قزوین: حدیث امروز.
    • قمی، على ‌بن ‌ابراهیم‌ (1404ق). التفسیر‌. به‌ کوشش: طیب موسوى جزائرى. قم: دار الکتاب.
    • مجلسى‌، محمدباقر (1404ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
    • مروارید، حسنعلی (1418ق). تنبیهات حول المبدأ و المعاد. مشهد: آستان قدس رضوی. 
    • نبویان، سیدمحمدمهدی (1402). تحلیل تفسیری آیات معاد جسمانی عنصری و میزان دلالت آنها. مطالعات تفسیری، 14(56)، 121-138.
    • نبویان، سیدمحمدمهدی و فتحعلی، محمود (1399). ارزیابی شبهات مهم معاد با جسم عنصری. معرفت کلامی، 1(24)، 161-176.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ghadrdan gharamaleki, Ali. (2026) A Critical Review of the Qur’anic Arguments for Elemental Resurrection in the Thought of Ayatollah Subhani. Ma`rifat-e Kalami, 15(2), 141-161 https://doi.org/10.22034/kalami.2025.5001985.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ali Ghadrdan gharamaleki."A Critical Review of the Qur’anic Arguments for Elemental Resurrection in the Thought of Ayatollah Subhani". Ma`rifat-e Kalami, 15, 2, 2026, 141-161

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ghadrdan gharamaleki, A.(2026) 'A Critical Review of the Qur’anic Arguments for Elemental Resurrection in the Thought of Ayatollah Subhani', Ma`rifat-e Kalami, 15(2), pp. 141-161

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ghadrdan gharamaleki, A. A Critical Review of the Qur’anic Arguments for Elemental Resurrection in the Thought of Ayatollah Subhani. Ma`rifat-e Kalami, 2026; 15(2): 141-161