✍️Mustafa Karimi / Associate Professor, Department of Exegesis and Qur'anic Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institute / karimi@iki.ac.ir
The production of Islamic humanities, as one of the pillars for the realization of the new Islamic civilization, faces fundamental theoretical challenges in three areas: "possibility," "scope," and "method." These challenges are rooted in disagreements concerning the relationship between religion and human epistemic needs. The present study, employing an analytical-argumentative approach, demonstrates that the answers to these questions depend on the conception of the nature and domain of religion, which itself is influenced by the "method of determining the domain of religion." The findings indicate that reductionist perspectives, relying on incorrect methods in discovering the domain of religion, deem the production of these sciences impossible. In contrast, comprehensive approaches, based on a correct and encompassing method in domain-determination, regard it not only as possible but also as necessary. Moreover, the method and scope of the produced Islamic humanities are directly subordinate to the method adopted in determining the domain of religion. Therefore, the formulation of Islamic humanities depends on adopting a correct and comprehensive method in defining the domain of religion.
Title :نقش روش قلمروشناسی دین در نظریۀ علوم انسانی اسلامی*
Abstract:
تولید علوم انسانی اسلامی، بهعنوان یکی از ارکان تحقق تمدن نوین اسلامی، با چالشهای نظری بنیادین در سه محور «امکان»، «گستره» و «روش» مواجه است. این چالشها ریشه در اختلافنظرها درباره نسبت دین با نیازهای معرفتی بشر دارد. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ استدلالی نشان میدهد که پاسخ به این پرسشها، وابسته به نوع تلقی از ماهیت و قلمرو دین است که خود متأثر از «روش قلمروشناسی دین» است. یافتهها حاکی از آن است که دیدگاههای تقلیلگرا، با تکیه بر روشهای نادرست در کشف قلمرو دین، تولید این علوم را ناممکن میانگارند. در مقابل، رویکردهای جامعنگر، مبتنیبر روشی صحیح و فراگیر در قلمروشناسی، نهتنها آن را ممکن، بلکه ضروری میدانند. افزون بر این، روش و گستره علوم انسانی اسلامیِ تولیدشده نیز تابع مستقیم روش اتخاذشده در قلمروشناسی دین است. بنابراین، تدوین علوم انسانی اسلامی در گرو اتخاذ روشی درست و جامع در تعیین قلمرو دین بهشمار میآید.
سروش، عبدالکریم (1385). اسلام و علوم اجتماعی؛ نقدی بر دینی کردن علم. در سیدحمیدرضا حسنی و دیگران (گردآورندگان). علم دینی؛ دیدگاهها و ملاحظات. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سروش، عبدالکریم (1372). فربهتر از ایدئولوژی. تهران:صراط.
سهروردی، شهابالدین (1396ق). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تصحیح و مقدمه هانری کربن. تهران: انجمن فلسفۀ ایران.
شریفی، احمد حسین (1397). نظریهپردازی در علوم انسانی. تهران: آفتاب توسعه.
شریفی، احمدحسین (1393). مبانی علوم انسانی اسلامی. تهران: آفتاب توسعه.
صدرالمتألهین (1420ق). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. چ چهارم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
کریمی، مصطفی (1390). جامعیت قرآن کریم؛ پژوهشی در قلمرو قرآن. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
گرایی، عباس (1401). بررسی انتقادی دیدگاه مصطفی ملکیان درباره امکان علوم انسانی اسلامی با تأکید بر اندیشه علامه مصباح یزدی. روششناسی علوم انسانی اسلامی، ۲۶، 89–102.
کریمی، مصطفی (1402). امکانسنجی علوم انسانی قرآن بنیان. تحقیقات بنیادین علوم انسانی، ۹(3)، 11–36.
لوبون، گوستاو (1354). تمدن اسلام و غرب. ترجمۀ سید هاشم حسینی. تهران: کتابفروشی اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1377). آموزش عقاید. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1389). معارف قرآن (1) خداشناسی. تحقیق و بازنگری امیررضا اشرفی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (1392). رابطه علم و دین. تحقیق و نگارش علی مصباح. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (1394) پاسخ استاد به جوانان پرسشگر. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (1395). راه و راهنماشناسی. تحقیق مصطفی کریمی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
معلم، عیسی و الهیراد، صفدر (1401). بررسی ابهامات دیدگاه آیتالله مصباح یزدی در باب قلمرو دین. معرفت کلامی، 13(2)، 107-120.
مکلیان، مصطفی (1375). اقتراح انتظار بشر از دین. نقد و نظر، 6، 21ـ22.
ملکیان، مصطفی (1386). پیشفرضهای بازسازی اسلامی علوم انسانی. در: سیدحمیدرضا حسنی و دیگران (گردآورندگان). علم دینی؛ دیدگاهها و ملاحظات. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (1404). سند تولید و ترویج و کاربست علوم انسانی اسلامی.
Karimi, Mustafa. (2026) The Role of the Method of Determining the Domain of Religion in the Theory of Islamic Humanities*. Ma`rifat-e Kalami, 16(2), 195-216 https://doi.org/10.22034/kalami.2026.5003319.
Mustafa Karimi." The Role of the Method of Determining the Domain of Religion in the Theory of Islamic Humanities*". Ma`rifat-e Kalami, 16, 2, 2026, 195-216
Karimi, M.(2026) ' The Role of the Method of Determining the Domain of Religion in the Theory of Islamic Humanities*', Ma`rifat-e Kalami, 16(2), pp. 195-216