معرفت کلامی

آموزه «نفی صفات» اگرچه بیان‌گر اصلی هستی‌شناختی درباره صفات الهی است که هرگونه تحقق خارجی و وجودداشتن صفات را از ذات الهی نفی می‌کند؛ اما سویه‌هایی معرفت‌شناختی و معناشناختی را هم به‌دنبال دارد که هم در روایات اهل‌بیت مطرح شده است و هم مورد پذیرش جمع زیادی از متکلمان و فلاسفه متقدم بوده است، هرچند این دیدگاه در دوره‌های متأخر نظریه‌ای مهجور و فاقد پشتوانه‌ی عقلی تلقی شده است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ عقلی و با اتکاء به روایات اهل‌بیت، به واکاوی و تحلیل عقلیِ دلیل «لزوم محدودیت» به‌عنوان یکی از لوازم محال باور به صفت‌داشتن خداوند و امکان توصیف الهی می‌پردازد؛ دلیلی که در روایات متعددی نیز بیان شده است. در این چارچوب، چهار مبنای مهم معرفت‌شناختی «محدودیت ذاتی مفاهیم»، «حدآوری مفاهیم»، «امتناع انتزاع مفاهیم متعدد از ذات نامحدود» و «عدم امکان حکایت مفاهیم از حقیقت نامحدود» تبیین و تحلیل شده‌اند. براساس این مبانی و با بررسی همه‌ی جوانب و فروض مسئله، پژوهش حاضر نشان می‌دهد که تلازم وصف با محدودیت ذات الهی ــ در سطح عقلی و روایی ــ به نفی مطلق صفات از ذات حق تعالی می‌انجامد.