معرفت کلامی

این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی پیوند میان ارکان اندیشه امام محمد غزالی در سه ساحت خداشناسی، جهان‌شناسی و انسان‌شناسی می‌پردازد و گذار او از نفی علیت در طبیعت به سوی اثبات ضرورت در ساختار جان آدمی را تبیین می‌کند. در ساحت جهان‌شناسی، غزالی برای صیانت از قدرت مطلق الهی و توحید افعالی، پیوند ضروری میان پدیده‌های مادی را نفی کرده و آن را تنها «عادت الهی» می‌نامد. اما در ساحت انسان‌شناسی، وی برای پی‌ریزی نظام اخلاقی و معرفتی، به پذیرش سلسله‌مراتب علّی میان قوای نفس، امیال و نیات روی می‌آورد. او فرآیند خاطر، رغبت و اراده را زنجیره‌ای نظام‌مند می‌داند که در آن، معرفت به عنوان محرک نخستین، تحولات هویت انسانی را رقم می‌زند. این پیوستگی در ساحت خداشناسی به اوج می‌رسد؛ چرا که شناخت حق‌تعالی تنها از طریق اصلاح این نظام درونی و صیقل دادن آینه دل میسر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در منظومه فکری او، علیت از جهان فیزیکی به جهان روان‌شناختی منتقل شده تا مسیر کمال معنوی قاعده‌مند باقی بماند. لذا، نفی علیت بیرونی و اثبات ضرورت درونی بر مبنای تفکیک این ساحت‌ها، هیچ‌گونه تناقضی با یکدیگر ندارند.