This study analyzes the perspectives of Sayyid Murtaḍā and Karājakī, two prominent theologians of the Baghdad theological school, concerning the domain of the Imam's knowledge and infallibility ('iṣma). This issue is among the most fundamental topics of Imamate and a central point of contention among Islamic schools, and even within Imāmīyya itself. The research method is library-based and grounded in critical analysis, examining questions such as the limits of the Imam's knowledge and infallibility, points of agreement and disagreement between the views of these two theologians, and the extent of their influence from contemporary intellectual currents. The findings indicate that Sayyid Murtaḍā, with his reason-centered approach, employs the argumentative methods common in the theological milieu of Baghdad. He confines the Imam's knowledge to matters directly pertaining to the duties and functions of the Imamate, and in the discussion of infallibility, he takes the customary criterion of people's abhorrence of sin as the basis for defining its scope. In contrast, Karājakī operates within a more traditional Imāmī framework and attributes more comprehensive knowledge to the Imam, albeit within the bounds of divine expediency. He regards the Imam's infallibility as absolute and explicates it at the level of prophetic infallibility. These differences demonstrate that within the Imāmī school itself, diverse approaches to the Imam's knowledge and infallibility have emerged, and interaction with contemporary theological schools has played a significant role in shaping the theologians' thought.
Title :قلمرو علم و عصمت امام در اندیشۀ سید مرتضی و کراجکی؛ نقد دیدگاهها و مقایسه تحلیلی
Abstract:
این پژوهش به واکاوی دیدگاههای سید مرتضی و کراجکی، دو متکلم برجستۀ مدرسۀ کلامی بغداد، درباره قلمرو علم و عصمت امام میپردازد. موضوعی که از بنیادیترین مباحث امامت و از کانونهای اختلاف میان مکاتب اسلامی و حتی درون امامیه بهشمار میرود. روش تحقیق، کتابخانهای و مبتنیبر تحلیل انتقادی است و پرسشهایی همچون حدود علم و عصمت امام، نقاط اشتراک و افتراق دیدگاههای این دو متکلم و میزان تأثیرپذیری آنان از جریانهای فکری همعصر بررسی میشود. یافتهها نشان میدهد سید مرتضی با رویکردی عقلمحور، از شیوههای استدلالی رایج در فضای کلامی بغداد بهره میگیرد. او علم امام را به اموری که مستقیماً به وظایف و شئون امامت مربوط است محدود میسازد و در بحث عصمت نیز معیار عرفیِ تنفر مردم از گناه را مبنای تعیین قلمرو آن میداند. در مقابل، کراجکی در چارچوب سنتیتر امامیه حرکت کرده و برای امام علمی فراگیرتر قائل است که البته در محدوده مصلحت الهی قرار دارد. وی عصمت امام را مطلق دانسته و آن را در سطح عصمت پیامبران تبیین میکند. این تفاوتها نشان میدهد که در درون مکتب امامیه نیز رویکردهای متنوعی نسبت به علم و عصمت امام شکل گرفته و تعامل با مکاتب کلامی معاصر در جهتگیری اندیشه متکلمان نقش مهمی ایفا کرده است.
اسماعیلی، معصومه (1400). قلمرو و ویژگیهای علم امام در اندیشه کلامی مرحوم کراجکی. معرفت، 30(3)، 31-40.
پیمائی، محمدصادق (1399). مسئلۀ عصمت امام از نگاه ابوصلاح حلبی، ابوالفتح کراجکی و ابراهیم نوبختی. پایاننامۀ کارشناسی ارشد. ایلام: دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
تفتازانی، سعدالدین (1401ق). شرح مقاصد فی علم الکلام. پاکستان: دارالمعارف النعمانیه.
جزایری، سیدمحمود (1399). علم امام و شؤون امامت. قم: مؤسسۀ فرهنگی امامت اهلبیت(ع).
حلی، حسن بن یوسف (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
رحیمی، عباس (1400). بررسی تطبیقی عصمت از دیدگاه امامیه و اشاعره با تأکید بر کتاب تنزیه الانبیا سید مرتضی و کتاب عصمۀ الانبیاء فخر رازی. پایاننامه کارشناسی ارشد. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
سید مرتضی (1250ق). تنزیه الأنبیاء. قم: شریف المرتضی.
سید مرتضی (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دارالقرآن الکریم.
سید مرتضی (1410ق). الشافی فی الإمامۀ. تهران: مؤسسۀ الصادق.
سید مرتضی (1411ق). الذخیرۀ فی علم الکلام. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (1364ق). الملل و النحل. قم: شریف الرضی.
صدوق، محمد بن علی (1362). الخصال. قم: جامعۀ مدرسین.
صدوق، محمد بن علی (1414ق). الاعتقادات فی الامامیه. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
طوسی، محمد بن حسن (1406ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. بیروت: دارالاضواء.
فاریاب، محمدحسین (1397). عصمت امام در تاریخ تفکر امامیه تا پایان قرن پنجم هجری. چ دوم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
فاضل مقداد، عبدالله بن محمد (1405ق). ارشاد الطالبین. قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
فخر رازی، محمد بن عمر (1986م). الأربعین فی أصول الدین. قاهره: مکتبة الکلیات الازهریه.
کراجکی، محمد بن علی (1386). ترجمه رساله الابانه. سفینه. ترجمۀ حمید سلیم گندمی، 4(15)، 141ـ181.
کراجکی، محمد بن علی (1421ق). التعجب فی اغلاط العامه. قم: دارالغدیر.
کراجکی، محمد بن علی (بیتا). کنزالفوائد. بیجا: بینا.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
اللهبداشتی، علی و دیگران (1401). نقش عقل در فهم متون دینی از منظر علامه طباطبایی و شهید مطهری. معرفت فلسفی، 20(1)، 95–106.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1413ق). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
نادم، محمدحسن و دیگران (1400). کم و کیف علم امام از دیدگاه علامه مصباح یزدی. معرفت کلامی، 12(2)، 75–90.
Mohammadi, abolfazl, , Ahmad. (2026) The Domain of the Imam's Knowledge and Infallibility in the Thought of Sayyid Murtaḍā and Karājakī: A Critical Review of Views and Analytical Comparison. Ma`rifat-e Kalami, 16(2), 115-132 https://doi.org/10.22034/kalami.2026.5002744.
abolfazl Mohammadi; Ahmad ." The Domain of the Imam's Knowledge and Infallibility in the Thought of Sayyid Murtaḍā and Karājakī: A Critical Review of Views and Analytical Comparison". Ma`rifat-e Kalami, 16, 2, 2026, 115-132
Mohammadi, A, , A.(2026) ' The Domain of the Imam's Knowledge and Infallibility in the Thought of Sayyid Murtaḍā and Karājakī: A Critical Review of Views and Analytical Comparison', Ma`rifat-e Kalami, 16(2), pp. 115-132
Mohammadi, A, , A. The Domain of the Imam's Knowledge and Infallibility in the Thought of Sayyid Murtaḍā and Karājakī: A Critical Review of Views and Analytical Comparison. Ma`rifat-e Kalami, 2026; 16(2): 115-132